Περιλήψεις παραδόσεων για την ενότητα: «Μεθοδολογία των Επιστημών του Ανθρώπου»

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

ΠΟΙΟΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ – ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ (ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ – ΙΣΤΟΡΙΑ)

ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΝ

ΕΙΣΗΓΗΤΕΣ: Πάρης Ποτηρόπουλος (1-3), Ποθητή Χατζαρούλα (4-6)

Σκοπός: Το μάθημα αποσκοπεί με βάση την κριτική που ασκήθηκε στις θετικιστικές και αντικειμενιστικές μεθόδους έρευνας των επιστημών του ανθρώπου, καταρχήν στην ανάδειξη των ποιοτικών μεθόδων έρευνας για την περιγραφή, ανάλυση, ερμηνεία και κατανόηση κοινωνικών φαινομένων. Εστιάζοντας στην Ανθρωπολογία και την Ιστορία, και ειδικότερα στο παράδειγμα της Προφορικής Ιστορίας, αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο οι μεθοδολογικές αρχές κάθε επιστήμης δεν είναι «ουδέτερες» και «αντικειμενικές» αλλά ακολουθούν τους θεωρητικούς προβληματισμούς και τους ιδεολογικούς προσανατολισμούς των επιστημών αυτών. Ωστόσο αυτές οι ποιοτικές μέθοδοι έρευνας έχουν τη δυνατότητα να διερευνήσουν τις σχέσεις ανάμεσα σε κοινωνικά υποκείμενα και κοινωνικές ομάδες, να κατανοήσουν διαδικασίες και να ερμηνεύσουν τις δομές και τις λειτουργίες του κοινωνικού και πολιτισμικού γίγνεσθαι. Ουσιαστικά στόχος του μαθήματος είναι να αναδείξει τη δυναμική των ποιοτικών μεθόδων έρευνας στη μελέτη της σύγχρονης, σύνθετης και πολυδιάστατης παρούσας κατάστασης.

ΤΡΟΠΟΣ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΚΑΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ:

Οι επιμέρους ενότητες είναι έτσι δομημένες που συνδέονται όλες μεταξύ τους, παρόλο που σε κάθε μια δίνεται έμφαση σε κάποιο πιο ειδικό θέμα. Έτσι θα μπορούμε να επιστρέφουμε σε κάποιο θέμα που ήδη συζητήσαμε σε μια προηγούμενη ενότητα βλέποντάς το από νέα σκοπιά. 

Στις περιλήψεις συμπεριλαμβάνονται ενδεικτικές βιβλιογραφικές αναφορές. Επιλέγονται βιβλία και άρθρα στα ελληνικά, αν είναι εφικτό διαθέσιμα ελεύθερα στο διαδίκτυο ή διαθέσιμα για δανεισμό. Η παρουσίαση θα είναι έτσι δομημένη ώστε να τίθενται τα βασικά θέματα και στόχος είναι να ακολουθεί εκτενής συζήτηση.

Στο τέλος της 6ης ενότητας εφόσον υπάρχει συμμετοχή, προβλέπεται η δυνατότητα διεξαγωγής μικρής ερευνητικής άσκησης.

 

Α. Η ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ

 

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η:

Ποιοτικές μέθοδοι έρευνας. Η επιστήμη της Ανθρωπολογίας

Ο ρόλος της μεθοδολογίας στην επιστήμη και ειδικότερα στις κοινωνικές – ανθρωπιστικές επιστήμες. Κατηγοριοποίηση των μεθόδων έρευνας. Ποιοτικές και ποσοτικές έρευνες, βασικά χαρακτηριστικά και κριτική αποτίμησή τους. Οι ποιοτικές ερευνητικές προσεγγίσεις και ο ρόλος τους στη διερεύνηση και κατανόηση σε βάθος των κοινωνικών και πολιτισμικών φαινομένων. Η Ανθρωπολογία ως επιστήμη του Ανθρώπου, του Πολιτισμού, της Κοινωνίας. Η Ανθρωπολογία και η μελέτη του Άλλου. Τρόποι μελέτης των «Άλλων». Η μελέτη των άλλων από την Ανθρωπολογία. Οι νέοι «άλλοι» και ο ρόλος της ανθρωπολογικής έρευνας σήμερα. Βασικές αρχές της ανθρωπολογικής έρευνας. Το ζήτημα των ανθρωπολογικών «δεδομένων». Κριτικές, προβληματισμοί και αναστοχασμοί για την ανθρωπολογική έρευνα. Ποιοι είμαστε «εμείς» και ποιοι οι «άλλοι»;

Βασική βιβλιογραφία:

Eriksen, Thοmas Hylland 2007. Μικροί Τόποι, Μεγάλα Ζητήματα: Μια Εισαγωγή στην Κοινωνική και Πολιτισμική Ανθρωπολογία (μτφρ. Α. Κατσίκερος, επιμ. Ι. Μάνος). Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική.

Hendry, Joy 2011. Οι Κόσμοι που Μοιραζόμαστε: Εισαγωγή στην Πολιτισμική και την Κοινωνική Ανθρωπολογία (μτφρ. Χ. Μεντζαλίρα, επιμ. Έ. Πετρίδου). Αθήνα: Κριτική.

Ιωσηφίδης Θεόδωρος, Εισαγωγή στην ανάλυση  δεδομένων ποιοτικής κοινωνικής έρευνας, Σημειώσεις, Μυτιλήνη 2003 www.cultural-representation.com/files/SIMEIOSEISiosifidis.doc .

Ιωσηφίδης, Θεόδωρος, Σπυριδάκης Μάνος (επιμ.), 2006, Ποιοτική Κοινωνική Έρευνα: Μεθοδολογικές Προσεγγίσεις και Ανάλυση Δεδομένων, Κριτική, Αθήνα.

Λυδάκη Άννα, Ποιοτικές μέθοδοι της Κοινωνικής Έρευνας, Καστανιώτης, Αθήνα 2012, (προδημοσίευση βλ. http://www.protagon.gr/?i=protagon.el.article&id=19288 βλ. και το σχετικό άρθρο της «Γεωμετρία ή / και ποίηση; Ζητήματα μεθόδων και τεχνικών στην ερευνητική διαδικασία» ).

Νιτσιάκος Βασίλης, Προσανατολισμοί: Μία Κριτική Εισαγωγή στη Λαογραφία, Κριτική, Αθήνα 2008.

Robson Colin, Η έρευνα του πραγματικού κόσμου. Ένα μέσον για κοινωνικούς επιστήμονες και ερευνητές, Gutenberg, Αθήνα 2010.

Σκουτέρη-Διδασκάλου Νόρα, Η ανθρωπολογία σε κρίση: σημεία καμπής και θεωρητικά αδιέξοδα (πρώτη προσέγγιση), περιοδικό «Πολίτης», 30 (1979) & 31 (1980), σ. 20-35 και 31-38.

ΕΝΟΤΗΤΑ 2η:

Ανθρωπολογική έρευνα. Η εθνογραφική πρακτική

Ανθρωπολογία και Εθνογραφία. Αποσαφήνιση των όρων και των σχέσεων μεταξύ Ανθρωπολογίας και Εθνογραφίας Εθνογραφική μέθοδος, η ανθρωπολογική μέθοδος έρευνας. Βασικές αρχές εθνογραφικής μεθόδου. Βασικές μεθοδολογίες καταγραφής. Μεθοδολογικά εργαλεία. Η επιτόπια έρευνα (συμμετοχική παρατήρηση, συνέντευξη, η καταγραφή των δεδομένων, το εθνογραφικό ημερολόγιο κ.λπ.). Τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της εθνογραφικής μεθόδου. Η προσέγγιση «εκ των έσω» (ημική προσέγγιση = emic) και «εκ των έξω» (ητική διάσταση = etic). Θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα της επιτόπιας έρευνας. Κριτική στην εθνογραφία και Πολιτισμική κριτική. Το ζήτημα της «αντικειμενικότητας» και του εμπειρισμού. Κριτική του εξωτισμού και της κυριαρχίας της «δυτικής ματιάς». Κριτική στους προσδιορισμούς «Άλλοι» και «Αλλού».

Βασική βιβλιογραφία:

Γκέφου-Μαδιανού Δήμητρα, Ανθρωπολογική θεωρία και Εθνογραφία, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1998.

Γκέφου-Μαδιανού Δήμητρα, Πολιτισμός και Εθνογραφία: Από τον Εθνογραφικό Ρεαλισμό στην Πολιτισμική Κριτική, Ελληνικά Γράμματα 1999. .

Νιτσιάκος Βασίλης, Χτίζοντας το χώρο και το χρόνο, Οδυσσέας, Αθήνα 2003.

Κυριακάκης Γ. Και Μιχαηλίδου Μ., Η Προσέγγιση του Άλλου. Ιδεολογία, Μεθοδολογία και Ερευνητική Πρακτική, Εκδόσεις Μεταίχμιο 2006

Περιληπτική απόδοση στα ελληνικά του Marcus. G. 1995, Ethnography in/of the World System: The emergency of multi-sited ethnography, Annual Review of Anthropology (24), σελ. 95-117. (https://www.google.gr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=12&cad=rja&uact=8&ved=0ahUKEwi8lKH547vJAhUBcg8KHdj3AkU4ChAWCCIwAQ&url=http%3A%2F%2Fopeneclass.panteion.gr%2Fmodules%2Fdocument%2Findex.php%3Fcourse%3DTMH175%26download%3D%2F56429822uJ8P%2F5642983a3Uhs.pdf&usg=AFQjCNHgRTLSVHH5QdWnXENmHRK_etP3Ow&sig2=mtq8PpaSAc5j0ZSq9b2-sg&bvm=bv.108538919,d.bGg)

 

ΕΝΟΤΗΤΑ 3η:

Από το εθνογραφικό πεδίο στο εθνογραφικό κείμενο. Η παραγωγή της ανθρωπολογικής γνώσης

Ποιο είναι το «πεδίο» της εθνογραφικής έρευνας; Από τα «παραδοσιακά» πεδία της εθνογραφικής έρευνας στη διαμόρφωση των σύγχρονων ερευνητικών τόπων. Πως ορίζουμε το θέμα της ερευνητικής μελέτης και τι «ερευνούμε» στο πεδίο; Πως «κάνουμε» εθνογραφική έρευνα; Το είδους της  γνώσης που παράγεται από την ερευνητική διαδικασία. Η τεκμηρίωση και η αναπαράσταση της εμπειρίας της «πραγματικότητας». Η μετάβαση από τη συλλογή των εθνογραφικών δεδομένων, στην περιγραφή και στην ερμηνεία τους. Ποια είναι τα προβλήματα, οι περιορισμοί και οι αντιφάσεις της εθνογραφικής έρευνας; Ποια είναι τα όρια τελικά της εθνογραφικής έρευνας; Η χρήση της εθνογραφίας από άλλες επιστήμες. Οι σχέσεις Ανθρωπολογίας με άλλες επιστήμες. Η πρόταση της διεπιστημονικότητας και οι δυνατότητες ποιοτικών μεθοδολογιών στο σύγχρονο τεχνοκρατικό περιβάλλον.

 

Γκέφου-Μαδιανού, Δ.. Όψεις Ανθρωπολογικής Έρευνας. Πολιτισμός, Ιστορία, Αναπαραστάσεις, 2009

Copans, Jean, , Επιτόπια Εθνολογική Έρευνα, (επιμέλεια- μετάφραση Μάρκου Κατερίνα), Gutenberg, Αθήνα 2004.

Δαλκαβούκης Βασίλης, Μάνος Ιωάννης, Βέϊκου Χριστίνα (Επιμ.), Ανυποψίαστοι  Ανθρωπολόγοι, Καχύποπτοι Φοιτητές: Διδάσκοντας την Ανθρωπολογία σε ‘Αυτούς που δεν τη Χρειάζονται’, Κριτική, Αθήνα 2010.

Νιτσιάκος Βασίλης, Στο σύνορο. Μετανάστευση, σύνορα και ταυτότητες στην αλβανο-ελληνική μεθόριο, Οδυσσέας, Αθήνα 2010.

Β. ΠΡΟΦΟΡΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

Η υποενότητα αποτελεί εισαγωγή στα κεντρικά θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα της προφορικής ιστορίας: Αποτελεί η προφορική ιστορία ένα διαφορετικό είδος ιστορίας και σε τι συνίσταται η διαφορά της; Τι είδους τεκμήρια είναι οι προφορικές μαρτυρίες; Για ποιο λόγο αποτελούν πρόκληση για τον ιστορικό του πρόσφατου παρελθόντος; Ποιες πλευρές της ανθρώπινης ιστορίας φωτίζουν οι προφορικές μαρτυρίες; Πώς προέκυψε και από ποιες ανάγκες η συγκρότηση της προφορικής ιστορίας σε ξεχωριστό γνωστικό πεδίο;

 

  • Τι είναι η προφορική ιστορία;
  • Πότε διαμορφώθηκε η προφορική ιστορία σε γνωστικό πεδίο;
  • Ποιοι ήταν οι σημαντικότεροι σταθμοί στην εξέλιξή της;
  • Ποιες είναι οι ιδιαιτερότητες της προφορικής ιστορίας;
  • Ταυτιζόταν πάντοτε η ιστορία με το αρχείο και τις γραπτές πηγές;

 

 

 

ΕΝΟΤΗΤΑ 1

Τι είναι η προφορική ιστορία; Σύντομη αναδρομή του πεδίου.

Η προφορική ιστορία ανταποκρίθηκε στην ανάγκη να συμπεριληφθούν οι φωνές και οι αφηγήσεις των ανθρώπων που ήταν αόρατοι στην ιστορική γραφή και συνείδηση. Θέτει το ερώτημα του ποιος έχει δικαίωμα στην ιστορία. Πρόκειται για μια προσπάθεια εκδημοκρατισμού της ιστορίας. Θέτει το υποκείμενο στο επίκεντρο της ιστορικής αφήγησης. Στόχος της ο εξανθρωπισμός της ιστορίας. Το μεθοδολογικό της πρόταγμα είναι η αποκατάσταση της υποκειμενικότητας (του ιδιαίτερου τρόπου με τον οποίο κάθε υποκείμενο αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα) στην ιστορία. Θα αναφερθούμε σε θεματικές και έρευνες από το πεδίο της προφορικής ιστορίας: εμφύλιος, Ολοκαύτωμα, εργατική τάξη, φύλο/γυναίκες.

 

Βιβλιογραφία:

Paul Thompson, Φωνές από το παρελθόν (μετάφραση Ρ.Β.Μπούσχοτεν-Ν. Ποταμιάνος). Πλέθρον 2002.

Luisa Passerini, Σπαράγματα του 20ού αιώνα. Νεφέλη 1998.

Paul Willis, Μαθαίνοντας να Δουλεύεις. Πώς τα παιδιά εργατικής προέλευσης επιλέγουν δουλειές της εργατικής τάξης. Gutenberg, 2012.

Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν, Ανάποδα χρόνια: συλλογική μνήμη και ιστορία στο Ζιάκα Γρεβενών (1900-1950). Πλέθρον 1997.

Δήμητρα Λαμπροπούλου. Οικοδόμοι: οι άνθρωποι που έχτισαν την Αθήνα, 1950-1967. Βιβλιόραμα 2009.

Ρίκα Μπενβενίστε, Αυτοί που επέζησαν: Αντίσταση, εκτόπιση, επιστροφή. Θεσσαλονικείς Εβραίοι στη δεκαετία του 1940. Πόλις 2014.

 

ΕΝΟΤΗΤΑ 2

Τα δύο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της προφορικής ιστορίας που τη διαφοροποιούν από τις άλλες ιστορικές πηγές: α. η προφορικότητα της μαρτυρίας και β. η μνήμη.

Τα τεκμήρια της προφορικής ιστορίας και το ζήτημα της αξιοπιστίας τους.

Μεθοδολογία της προφορικής ιστορίας: η συνέντευξη: Θα αναλύσουμε τη συνέντευξη ως μια σχέση μεθοδικής και ενεργητικής ακρόασης και θα επικεντρωθούμε στα θεωρητικά και πρακτικά ζητήματα που αναδύονται από τη σχέση ερευνητή/τριας και πληροφορητή/τριας καθώς και στα ηθικά και δεοντολογικά ζητήματα της συνέντευξης

 

Βιβλιογραφία

-Ρένα Μόλχο. 2002. «Το αρχείο οπτικοακουστικών μαρτυριών των επιζώντων της ναζιστικής γενοκτονίας Shoah: Στόχοι, οργάνωση και διαδικασία συνεντεύξεων», Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 107: 199-217.

-Alessandro Portelli, «What makes oral history different?», in R. Perks and A. Thompson (eds.), The Oral History Reader, London, Routledge, 1998, σ. 63-74.

 

 

ΕΝΟΤΗΤΑ 3

Θα επικεντρωθούμε στην έννοια της μνήμης. Θα ξεκινήσουμε από τις βασικές θέσεις του Maurice Halbwachs για τη μνήμη και θα εστιάσουμε στη μνήμη ως επικοινωνιακή διαδικασία. Θα αναφερθούμε στην άρρηκτη σχέση της μνήμης με τη σιωπή και τη λήθη. Για ποιο λόγο κάποιες πλευρές του παρελθόντος περνούν στη λήθη ενώ άλλες διατηρούνται στη μνήμη και πώς συνδέονται με τις ταυτότητες; Ποια είναι η σχέση ατομικής και συλλογικής μνήμης; Πώς μεταβιβάζεται η μνήμη; Πώς επηρέασε η μελέτη του Ολοκαυτώματος την αντίληψη για τη μνήμη;

 

«Πουλιά στο Βάλτο» (2008) της Αλίντας Δημητρίου.

«Παλληκάρι» της Λαμπρινής Θωμά (2013).

-Maurice Halbwachs, Τα κοινωνικά πλαίσια της μνήμης (μτφ. Ε. Ζέη-πρόλογος Ρ. Μπενβενίστε). Νεφέλη 2013.

-Maurice Halbwachs, Η συλλογική μνήμη (μτφ. Τ. Πλυτά-πρόλογος Ά. Μάντογλου). Παπαζήσης 2013.

– Luisa Passerini, 2011. “A Passion for Memory”, History Workshop Journal, 72: 241-250.

-Zeese Papanikolas, Αμοιρολόιτος: Ο Λούις Τίκας και η σφαγή στο Λάντλοου (μετάφραση Πελαγία Μαρκέτου), Κατάρτι 2002.

 

 

This entry was posted in Μεθοδολογία των Επιστημών του Ανθρώπου and tagged , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s