2η Παράδοση Γενικής Ανθρωπολογίας: ‘Η Κοινωνία ως δυναμικό σύστημα’. Ολόκληρη η εισήγηση

Indian-farmers

(Εισηγητής: Σωτήρης Δημητρίου)

  1. Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΩΣ ΔΥΝΑΜΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

Τα άγρια παιδιά˙ κοινωνικό σύστημα˙ ολικότητα/context˙ δομή˙ διαδράσεις˙ λειτουργίες και κουλτούρα˙ κουλτούρα/πολιτισμός˙ αναστοχασμός˙ βιολογισμός˙ γεωγραφικός παράγων˙ η φύση του ανθρώπου˙ συστήματα επικοινωνίας˙ μη-συμμετρική επικοινωνία˙ γλώσσα˙ σκέψη˙ αφήγηση˙ ανθρωποποίηση και κοινωνικοποίηση˙ communitas˙ επιπολιτισμός˙ αποπολιτισμός˙ το σχιζοειδές της νεοελληνικής κουλτούρας˙ habitus˙ διαλεκτική αντίθεση ατομικής δραστηριότητας/κουλτούρας.˙ παγκόσμια κρίση˙ η αποδόμηση του βιομηχανικού μοντέλου˙ βιοεξουσία.

           

Ερώτηση: Ποια είναι η σχέση μεταξύ κουλτούρας και πολιτισμού;

                  

Εκτός από τον Ρώμο και τον Ρωμύλο, αναφέρονται και άλλες περιπτώσεις παιδιών στην αρχαιότητα που μεγάλωσαν ανάμεσα στα ζώα. Ο J.-J. Rousseau αναφέρει 5 περιπτώσεις τέτοιων παιδιών που ανακαλύφθηκαν στην εποχή του. Αυτά τα παιδιά, που εγκαταλείφθηκαν από τους δικούς τους και μεγάλωσαν με τις συνήθειες των ζώων, δεν μπόρεσαν να γίνουν κανονικοί άνθρωποι και ονομάστηκαν «άγρια παιδιά». Το πρώτο άγριο παιδί που αναφέρεται είναι ένα κορίτσι που μεγάλωσε στους λύκους, η Hesse, το 1344. Περπατούσε με τα τέσσερα και δεν μπόρεσε να μάθει τη γλώσσα. Σε συνέχεια βρέθηκαν παιδί-αρκούδα στη Λιθουανία, παιδι-πρόβατο στην Ιρλανδία. Μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα αναφέρονται 14 άγρια παιδιά. Το 1799 ανακαλύπτεται σε δάσος το παιδί της  Aveyron –τον είχαν συλλάβει δύο φορές αλλά κατάφερνε να ξεφεύγει και να κρύβεται στο δάσος- και το 1828 βρέθηκε ο Gaspar, μικρό παιδί, που τον βρήκαν ένα πρωί εγκαταλειμμένο σε πλατεία της Νυρεμβέργης. Πολλά άγρια παιδιά βρέθηκαν επίσης στις Ινδίες και σε άλλα μέρη. Το τελευταίο που αναφέρεται είναι το παιδί της Τεχεράνης, που βρέθηκε το 1961. Από την φροντίδα των ανθρώπων πολλά άγρια παιδιά κατάκτησαν το όρθιο βάδισμα, όμως μόνο τα 4 έμαθαν να μιλάνε.

Ιατρική φροντίδα και μελέτη έγινε για το παιδί της  Aveyron από τον Itard, γιατρό του Ναπολέοντα, και για τα δύο κορίτσια των Ινδιών Αμάλα και Καμάλα που μεγάλωσαν σε λύκους, από τον Shing. Τα αποτελέσματά τους συμπίπτουν με τις παρατηρήσεις και για τα άλλα άγρια παιδιά. Με δυσκολία αποκτούν την όρθια στάση, δεν μαθαίνουν να μιλάνε εάν έχουν περάσει την ηλικία των 7 ετών, δυσκολεύονται ή αδυνατούν να αποκτήσουν τις συνήθειες των πολιτισμένων ανθρώπων και δεν  ανταποκρίνονται στους σεξουαλικούς ερεθισμούς. Γενικά, δεν μπορούν να ενταχθούν στο κοινωνικό σύστημα και να υιοθετήσουν την κουλτούρα του. Άρα, ο άνθρωπος γεννιέται ως βιολογικό ον αλλά γίνεται άνθρωπος εφόσον ενταχθεί στο κοινωνικό σύστημα, αλλιώς παραμένει «άγριο παιδί».

Ο καλύτερος τρόπος για να μελετήσουμε την κοινωνία είναι να την αντικρίσουμε ως δυναμικό σύστημα. Σύστημα είναι το σύνολο στοιχείων που βρίσκονται σε αμοιβαίες εξαρτήσεις μεταξύ τους και, όταν ένα από τα στοιχεία του εκλείψει, τότε αυτό μεταβάλλεται ή καταρρέει. Οι επιβάτες ενός πλοίου δεν είναι σύστημα ενώ το πλήρωμα είναι, γιατί έχει οργάνωση, τα στοιχεία του συνδέονται με ορισμένες σχέσεις. Δυναμικό λέγεται το σύστημα που μετασχηματίζεται και αναπαράγεται. Ένα κείμενο είναι σύστημα αλλά όχι δυναμικό, ενώ ένα φυτό είναι. Κάθε δυναμικό σύστημα αντλεί από το περιβάλλον ύλη και πληροφορία και αποδίδει. Έλεγχο. Η κοινωνία είναι το ανώτερα οργανωμένο σύστημα, γιατί επεμβαίνει και μετασχηματίζει όλα τα άλλα συστήματα, στατικά ή δυναμικά.

Βασική αρχή κάθε συστήματος είναι ότι δεν προσδιορίζεται από τα στοιχεία που το αποτελούν, αλλά αντίθετα, τα στοιχεία του προσδιορίζονται από αυτό. Για την ανθρώπινη κοινωνία αυτό σημαίνει ότι, η δράση ενός ατόμου δεν επηρεάζει την κοινωνική σφαίρα παρά μόνο εάν την συντονίσει με τη δράση των άλλων ατόμων. Ο συντονισμός αυτός αφορά την αλληλεγγύη και την communitas για τα οποία θα εξηγήσουμε στα επόμενα. Σημαίνει επίσης ότι οι συμπεριφορές και οι πίστεις των ατόμων είναι παρόμοιες και πηγάζουν από αυτό που το ονομάζουμε κουλτούρα, δηλαδή από το σύστημα.

Οι προβιομηχανικές κοινωνίες εκφράζουν την έννοια του συστήματος με τα: μοίρα, πεπρωμένο, θεία Πρόνοια, παράδοση, κ.ά. Λέγοντας ότι οι προσπάθειες των ατόμων δεν εγγράφονται στην ιστορία κατανοούσαν την υπέρβαση της ατομικής βούλησης από ανώτερη δύναμη, τη δύναμη του συστήματος..

Μετά την πρώτη τομή στη συγκρότηση του ατόμου που πραγματοποιήθηκε στο τέλος του φυλετικού συστήματος, με την οποία το άτομο έγινε υπεύθυνο των πράξεών του –μέχρι τότε, την ευθύνη των πράξεών του την είχε το γένος ή κλαν-,  η Δυτική κουλτούρα, όπως διαμορφώθηκε από το Διαφωτισμό, έκανε τη δεύτερη τομή ορίζοντας το άτομο υπεύθυνο και της οικονομικής του δραστηριότητας, που προηγούμενα το ποια δουλειά θα κάνει το όριζε η συγγένεια. Κεντρικό πρόσταγμα του Διαφωτισμού, που παραμένει ακόμα ως έμβλημα της Δύσης, έγινε η ελευθερία της ατομικής γνώμης και η Δυτική κοινωνία ονομάστηκε κοινωνία του ελεύθερου ανταγωνισμού. Προβλήθηκε η ατομοκρατία ως αξία. Η κοινωνία ορίστηκε ως άθροισμα ατόμων και η ιστορία θεωρήθηκε έργο των μεγάλων ανδρών. Ως γενική ερμηνευτική αρχή επικράτησε ο ντεντερμινισμός, η μονογραμμική αιτία που εξέφραζε την ατομική δράση. Εντούτοις, δίνεται συχνά παραχώρηση στην τύχη, σαν αναγνώριση δυνάμεων που υπερβαίνουν την ατομική βούληση.

Η έννοια της εξάρτησης της ατομικής δράσης από κάτι άλλο διατυπώθηκε αρχικά με την «δομή» από τον μαρξισμό –ως σχέση της βάσης με το εποικοδόμημα. Ταυτόχρονα, διατυπώνεται από τον Montesquieu (1744) η αλληλεξάρτηση των κοινωνικών φαινομένων, πρώτη αρχή των συστημάτων. Στο τέλος του 19ου αι. η δομή προβάλλεται από τον S. Freud, κατά τον οποίον η δομή του ψυχισμού υπερεγώ-εγώ-υποσυνείδητο προσδιορίζει την ανθρώπινη βούληση και δράση. Παράλληλα, ο Bergson εισάγει τη δυαδική δομή με το βιβλίο του «Οι δύο πηγές της ηθικής και της θρησκείας. Στην πρώτη δεκαετία του 20ού αι. ο F. Saussure εισάγει στη γλώσσα την έννοια του συστήματος. Όταν ο άνθρωπος μιλάει δεν αντιλαμβάνεται ότι υπακούει στους νόμους της σύνταξης. Ο επίσης γλωσσολόγος Jacobson εισάγει στη φωνολογία την έννοια του δυαδικού δομισμού.

Στην ανθρωπολογία η έννοια του συστήματος εισάγεται αρχικά από τον E. Durkheim και, σε συνέχεια, από τους Sapir, Mauss και Radcliffe-Brown. Αναγνωρίστηκε ότι η κουλτούρα είναι ένα σύστημα ιδεών, πίστεων και συμπεριφορών που επιβάλλεται στα άτομα με την κοινωνικοποίηση, τις τελετουργίες και άλλους μηχανισμούς. O C. Lévi-Strauss, που συνεργάστηκε στις ΗΠΑ, το 1942-45, με τον  Jacobson, υιοθέτησε τον δυαδικό δυισμό και διατύπωσε το στρουκτουραλισμό, κατά τον οποίο η κουλτούρα επιβάλλεται στα άτομα ως δομή των αντιθέτων ασυνείδητο/συνειδητό, αντίστοιχο στο ύλη/πνεύμα. Ερεύνησε τη δράση της δομής αυτής στο μετασχηματισμό των μύθων και στη συγγένεια και θεώρησε ότι οι αρχές αυτές του δυαδικού δομισμού είναι παγκόσμιες και διέπουν τον κόσμο, με βάση την αντίστοιχη θεωρία των Jung και Kereyi, που γενίκευσαν το κοινωνικό ασυνείδητο του Jung σε καθολική της φύσης. Εργάστηκε με βάση τον παραγωγικό λογισμό και ήλθε σε αντίθεση με τον Radcliffe-Brown, ο οποίος εργάστηκε με βάση την εμπειρία. Ο E. Leach, αντίθετα, συνέχισε την κατεύθυνση του Radcliffe-Brown. Οι αδυναμίες του στρουκτουραλισμού του Lévi-Strauss –παθητικοποίηση των ατόμων (των στοιχείων του), μεταφυσική, ακλόνητο της κοινωνικής δομής- ευνοούσαν την εξουσία, γι’ αυτό, τον διαδέχτηκαν οι αντιδομιστές.

Η οριστική διατύπωση της θεωρίας των συστημάτων γίνεται από τον L. Bertalanfly (1967, 1971) και συνεχίζεται από τους Bateson, Piaget, Anochin, Blauberg, Sadovsky, Lehman κ.ά. Στην ανθρωπολογία, βασική μέθοδος ανάλυσης έγινε η συστημική. Πηγή του κοινωνικού συστήματος είναι η ομάδα που έχει διαμορφωθεί στα πρωτεύοντα αλλά απέκτησε νέες λειτουργίες όταν αναγκάστηκε να επιβιώσει στις συνθήκες της σαβάνας, έξω από το δάσος. Η εξέλιξή του υπήρξε διαφορετική και ταχύτερη από τη βιολογική και την οικολογική. Το κοινωνικό σύστημα έχει δομή τις κοινωνικές σχέσεις και λειτουργίες την κουλτούρα. Τα μέρη του συνδέονται με αλληλεξάρτηση και επανάδραση και διέπονται από την ομοιοστασία. Το κοινωνικό γεγονός (social fact του Durkheim) δεν ερμηνεύεται με την αρχή της αιτίας, αλλά θεωρείται κόμβος δικτύου όπου διασταυρώνονται αιτίες με αποτελέσματα. Μέσω της επανάδρασης η αιτία συνδέεται με το σκοπό (τελονομία).                                                                                                                                                                                                                          Στην έννοια της αλληλεξάρτησης των στοιχείων του συστήματος εντάσσεται και η αρχή της ολικότητας που διατύπωσε ο Μ. Mauss, κατά την οποία κάθε τι το κοινωνικό έχει πολλές πλευρές ή σημασίες, είναι «ολικό φαινόμενο». Για παράδειγμα η ενδυμασία δηλώνει: προστασία από τον καιρό, εθνότητα και επάγγελμα, γόητρο και υλικό κεφάλαιο, αισθητική αξία σε σύνδεση με τη μόδα, κοινωνική διάκριση του φύλου κ.ά., ιεραρχία –οι στολές- και σεξουαλική έξη –το ντεκολτέ. Ο χαιρετισμός –αγαπητέ, φίλε, πατριώτη, σύντροφε, μεγάλε, χειραψία, φιλί- δηλώνει κοινωνικότητα,, φιλοφροσύνη, ιεραρχία, κομπλιμάν, χωρισμό, έρωτα, περιφρόνηση κ.ά. Η ιδεολογία εξυπηρετεί τόσο τις λειτουργίες της αυτορρύθμισης όσο και τις λειτουργίες της αναπαραγωγής. To ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με την τέχνη. Εξαιτίας της αλληλεξάρτησης, κάθε κοινωνικό φαινόμενο, εκτός από ολικό, πρέπει να εξετάζεται μέσα στο context, δηλαδή, στο πλαίσιο των εξαρτήσεών του με όλους τους κοινωνικούς όρους. Είναι η αντίστροφη πλευρά της ολικότητας.

Το κοινωνικό, όπως και κάθε δυναμικό σύστημα, διαθέτει δομή και λειτουργίες. Δομή είναι η διάταξη των στοιχείων του. Στοιχεία του κοινωνικού συστήματος είναι οι κοινωνικές  σχέσεις οι διαδράσεις. Οι λειτουργίες εξυπηρετούν τη διατήρηση του συστήματος και τη δράση του στο περιβάλλον και αποτελούν την κουλτούρα. Δομή και λειτουργίες έχουν άμεση εξάρτηση. Για παράδειγμα, οι θεσμοί υπάγονται στις λειτουργίες αλλά εξαρτώνται από την κοινωνική δομή και, ταυτόχρονα,, προσδιορίζουν τη διατήρησή της.  Ως ενότητα δομής και κουλτούρας, η κοινωνία ονομάζεται κοινωνικο-πολιτισμικό σύστημα.

Κύριες λειτουργίες κάθε δυναμικού, και ιδιαίτερα του κοινωνικού, συστήματος είναι:

α) Οι λειτουργίες της αυτοσυντήρησης που διέπουν τις σχέσεις της με το περιβάλλον. Εισροή ύλης/ενέργειας και πληροφορίας. Εκροή λυμάτων και έλεγχος/τροποποίηση του περιβάλλοντος –οικονομικές λειτουργίες.

β) Οι λειτουργίες αυτορρύθμισης. Περίθαλψη, κοινωνική ασφάλεια, τελέσεις, δίκαιο, έθιμα/θεσμοί.

γ) Οι λειτουργίες αναπαραγωγής. Παιδεία, τέχνη, παράδοση, συγγένεια, φροντίδα του παιδιού.

δ) Οι λειτουργίες μετασχηματισμού. Κύρια σημασία σε αυτές έχει η ομοιοστασία, δηλαδή, εάν ένα στοιχείο του συστήματος υφίσταται βλάβη ή έκλειψη, τα άλλα στοιχεία αναδιοργανώνονται σε τρόπο ώστε να αποκατασταθεί η ισορροπία του όλου συστήματος.

Για την κουλτούρα δόθηκαν πάμπολλοι ορισμοί, με επικρατέστερο εκείνο κατά τον οποίο κουλτούρα είναι η υψηλή τέχνη. Σύμφωνα με τη θεωρία των συστημάτων συνιστά το σύνολο των λειτουργιών του κοινωνικού συστήματος, καθώς και των προϊόντων τους, υλικών όπως τα γεφύρια ή πνευματικών όπως οι χοροί. Στην ίδια κοινωνία, όταν αυτή είναι σύνθετη, μπορεί να συνυπάρχουν πολλές παράλληλες κουλτούρες ή υποκουλτούρες, π.χ. των αγροτών, των μειονοτήτων, των αριστοκρατών και των ναυτικών. Στις κοινωνίες, όμως, της ανισότητας επικρατεί, πάνω σ’ αυτές η κουλτούρα της κυρίαρχης τάξης η οποία και τις χαρακτηρίζει. Βασικό τους γνώρισμα είναι η ποικιλομορφία. Όταν λέμε ότι η κουλτούρα αφορά τις λειτουργίες του κοινωνικού συστήματος, σημαίνει ότι δεν αναφέρεται στην περιγραφή  των εθίμων και των συμπεριφορών –με αυτά ασχολούνται η εθνογραφία και η λαογραφία- αλλά στους μηχανισμούς παραγωγής και ελέγχου των εθίμων και των συμπεριφορών. Οι τρόποι με τους οποίους διαμορφώνονται οι καθολικές και τα άλλα χαρακτηριστικά κάθε κουλτούρας –π.χ. η συγκίνηση και η διάκριση των φύλων-  λέγονται ‘’πολιτισμικές κατασκευές΄΄.

Κάθε κουλτούρα αποτελεί ένα διαφορετικό τρόπο ζωής, μια διαφορετική λογική, διαφορετική γνώση και διαφορετικό πλέγμα εμπειριών, κριτηρίων, ηθικών προσταγμάτων και συναισθημάτων. Για να την γνωρίσουμε, πρέπει να κατανοήσουμε όλο αυτό το πλέγμα και είναι αυτό που απασχολεί την ανθρωπολογία. Χρησιμοποιεί ιδιαίτερη μεθοδολογία, που αναπτύσσεται σε χωριστό μάθημα. Χαρακτηριστικό της μελέτης αυτής είναι ο αναστοχασμός, δηλαδή η κριτική των παραδοχών της και ο έλεγχος του σκοπού της, το για ποιον, από ποιον και με ποιες συνθήκες παράγεται η έρευνα της κάθε κουλτούρας.. Τα άτομα εντάσσονται στην κουλτούρα διαμέσου των λειτουργιών της αναπαραγωγής (παράδοση, παιδεία, ιδεολογία κ.ά.) και των λειτουργιών αυτορρύθμισης (επιβραβεύσεις/κοινωνικός έλεγχος, έθιμα, θεσμοί).

Πολιτισμός, για τον οποίο επικρατεί σύγχυση, λέγεται η λειτουργία επιβολής του κυρίαρχου λόγου διαμέσου θεσμοθέτησης και ελέγχου που ασκούνται με νόμους και ιδρύματα: πανεπιστήμια, ιερατείο, οργανισμούς. Σε κάθε κοινωνικό σύστημα υπάρχει ένας πολιτισμός αλλά υποκουλτούρες μπορεί να υπάρχουν πολλές. Οι υποκουλτούρες ξεχωρίζουν ως προς το βιοτικό επίπεδο και το διαφορετικό τρόπο ζωής. Η καλή τάξη πάει στο θέατρο και παίζει τένις, ενώ ο λαός πάει στον καραγκιόζη και παίζει ποδόσφαιρο. Έχουν όμως πολλά κοινά στοιχεία, όπως συμπεριφορές και πίστεις, και κυρίως, έχουν κοινή γλώσσα επικοινωνίας, που τις κάνουν να αναγνωρίζονται ως ενιαία κουλτούρα. Οι απλές  ή «πρωτόγονες κοινωνίες δεν έχουν πολιτισμό, έχουν μόνο κουλτούρα.

Η ανθρωπολογία έθεσε από το ξεκίνημά της, με τον E. Taylor το 1871, ότι το αντικείμενό της είναι η κουλτούρα. Είναι η μόνη από τις επιστήμες του ανθρώπου που αναγνώρισε ότι οι άνθρωποι προσδιορίζονται από την κουλτούρα τους, δηλαδή από το κοινωνικό σύστημα. Σ΄ αυτό διαφέρει βασικά και από τη φιλοσοφία. Οι διαφορές ανάμεσα στα άτομα που ανήκουν σε διαφορετική κουλτούρα είναι σημαντικές και αφορούν πολλές πλευρές της ζωής. Οι κουλτούρες διαφέρουν ακόμα και στον ύπνο: άλλοι κοιμούνται σε κρεβάτια με σομιέ, άλλοι σε κτισμένα  κρεβάτια, άλλοι στο δάπεδο και άλλοι σε ναυτικές κούνιες. Οι κινέζοι τρώνε τα σάπια αυγά, οι κάτοικοι της Ωκεανίας τρώνε τα σάπια ψάρια και οι μαύροι στο Ζαίρ τρώνε τις κάμπιες. Οι Μαορί της Νέας Ζηλανδίας κλαίνε όταν επιστρέφουν από ταξίδι, εμείς κλαίμε όταν αναχωρούμε. Οι Εσκιμώοι προσφέρουν τη σύζυγο ως φιλοξενία και οι γέροι θεωρούν το θάνατο ευεργεσία. Για εμάς ο πόλεμος είναι «πάντων πατήρ», για τους τροφοσυλλέκτες είναι αδιανόητος. Οι Τουνγκούζ της Σιβηρίας εγκατέλειπαν τους γέρους να πεθάνουν μόνοι και οι Ινδιάνοι της Καλιφόρνια τους έπνιγαν. Πολλοί λαοί έχουν πολυγυνία, στο Θιβέτ έχουν πολυανδρία, ενώ σε εμάς αυτά απαγορεύονται και ισχύει αυστηρά η μονογαμία. Σε πολλές κουλτούρες απαγορεύεται ο γάμος των ξαδελφιών από το μητρικό σόι και σε άλλες απαγορεύεται από το πατρικό σόι. Η αιμομιξία αποτελεί παγκόσμια απαγόρευση αλλά επιτρεπόταν στους Έλληνες της Αιγύπτου και στους βασιλικούς οίκους. Στα νησιά Τρόμπριαντ τα αγόρια έχουν δεσμό με τον μητρικό θείο και όχι με τον πατέρα. Τα φαινόμενα αυτά και πολλά παρόμοια δεν δείχνουν μόνο τη μεγάλη σημασία της κουλτούρας αλλά και την πλούσια διαφορετικότητα που διακρίνει τον άνθρωπο. Στο Μουσείο του Ανθρώπου στο Παρίσι υπήρχε η επιγραφή «Μας ενώνουν οι διαφορές». Από αυτό γίνεται φανερό πόσο αβάσιμος και βάρβαρος είναι ο ρατσισμός.

Στις διαπιστώσεις αυτές της ανθρωπολογίας αντέδρασε ο βιολογισμός ο οποίος υποστήριζε ότι ο άνθρωπος παίρνει στοιχεία από τον πολιτισμό αλλά ο βασικός του χαρακτήρας θεμελιώνεται από τα ένστικτα ή τα γονίδια ή το DNA. Δεν μπορεί, όμως, να μας εξηγήσει, γιατί διαφέρουν τα παιδιά της ίδιας οικογένειας και μάλιστα περισσότερο τα αγόρια μεταξύ τους παρά τα κορίτσια; Δεν μπορεί να μας εξηγήσει, γιατί τα δίδυμα που μεγαλώνουν σε διαφορετικό περιβάλλον διαφέρουν μεταξύ τους και, αντίθετα, γιατί τα υιοθετημένα παιδιά μοιάζουν με τα φυσικά παιδιά της ίδιας οικογένειας. Γιατί τα παιδιά των διασημοτήτων είναι συνήθως άσημα. Δεν μπορεί να μας εξηγήσει, γιατί τα «άγρια παιδιά», όπως είδαμε, δεν μπορούν να σταθούν όρθια ούτε να μιλήσουν, εάν δεν υποστούν έγκαιρα την κοινωνική φροντίδα.

Σύμφωνα με τις έρευνες, το ανθρώπινο βρέφος διαθέτει πολύ λίγα ένστικτα, αφού αναπτύσσεται με την επίκτητη μάθηση. Αντίθετα από όλα τα θηλαστικά, δεν μπορεί να κολυμπήσει ούτε έχει το ένστικτο του γκρεμού –γι’ αυτό πέφτει από το κρεβάτι. Είναι εντελώς ανίσχυρο να αντιμετωπίσει τη φύση για αρκετά χρόνια, εάν βρεθεί έξω από το κοινωνικό περιβάλλον. Η κουλτούρα προστατεύει το νεογνό μέχρι να μεγαλώσει και, σε συνέχεια, τον προασπίζει από τις διακυμάνσεις της φύσης με την ενδυμασία, θέρμανση κ.ά., ώστε ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ον που διαβιώνει σε όλα τα πλάτη του πλανήτη χωρίς να αλλάζει είδος. Η κληρονομικότητα ισχύει στην ανατομία και στη φυσιολογία του οργανισμού, αλλά η πρακτική του ανθρώπου προσδιορίζεται από την επίκτητη μάθηση που του προσφέρει η κουλτούρα. Ακόμα και οι βιολογικοί νόμοι της φυσικής επιλογής δεν ισχύουν στον άνθρωπο, γιατί κάθε επινόηση μεταδίδεται αμέσως με τη γλώσσα, ώστε δεν χρειάζεται να περάσουν άλλες γενιές για να επικρατήσουν τα άτομα που είναι προικισμένα με την επινόηση αυτή.

Σχετική με την προτεραιότητα του βιολογικού παράγοντα για την ερμηνεία των διαφορών στις συμπεριφορές και στις πίστεις, γενικά στην κουλτούρα, είναι και η θεωρία που τις αποδίδει στη διαφορά των φυλών. Η θεωρία αυτή ανατρέπεται από την αναίρεση του ρατσισμού –ο Άγιος Αυγουστίνος ήταν χαμίτης, οι απόστολοι σημίτες και ο Κομφούκιος κινέζος- καθώς και από το γεγονός ότι οι πρώτοι μεγάλοι πολιτισμοί αναπτύχθηκαν στην Αίγυπτο, στην Βαβυλωνία και στην Κίνα.

Η προτεραιότητα του γεωγραφικού παράγοντα διατυπώθηκε το 1744 από τον Montesquieu και η άποψη αυτή συνεχίζει ακόμα να κυριαρχεί στην κοινή γνώμη, παράλληλα με τον βιολογικό παράγοντα. Αποδίδουμε τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό στον καθαρό ουρανό της Αττικής και την κατωτερότητα των μαύρων στο τροπικό κλίμα. Εντούτοις, λαοί που ζούνε σε διαφορετικό γεωγραφικό περιβάλλον, όπως οι Εσκιμώοι στο Βόρειο Πόλο και οι Νουέρ στην τροπική Αφρική έχουν παρόμοια κοινωνική οργάνωση, ενώ λαοί που ζουν στο ίδιο γεωγραφικό περιβάλλον της τροπικής Αφρικής διαφέρουν, οι Χάτζα είναι τροφοσυλλέκτες ενώ οι Μπαντού είναι αγρότες. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν επηρεάζεται από το οικολογικό περιβάλλον, δεδομένου ότι ζει από την επέμβασή του σ΄ αυτό. Συμβαίνει όμως το εξής. Πρώτο, επηρεάζεται έμμεσα, διαμέσου της κουλτούρας του, το αντιμετωπίζει  θωρακισμένος μέσα από αυτήν. Δεύτερο, η κουλτούρα διαφέρει ανάλογα με το βαθμό της επέμβασης που ασκεί στο περιβάλλον -τροφοσυλλογή, γεωργία, βιομηχανία- και με την αντίστοιχη τεχνολογία. Ανάλογα με το βαθμό εκμετάλλευσης αλλάζουν οι κοινωνικές σχέσεις, δηλαδή η δομή, άρα και η κουλτούρα. Επιπλέον, επειδή η κουλτούρα είναι ιστορικό φαινόμενο, προσδιορίζεται και από την ιστορία της. Ο ψυχολογικός και οι άλλοι παράγοντες προκαλούν δευτερογενείς επιδράσεις.

Σύμφωνα με τα παραπάνω, η φύση του ανθρώπου είναι το σύνολο των συμπεριφορών και των σκέψεών του που διαμορφώνεται από τη θέση του στις κοινωνικές σχέσεις και στην κλίμακα της κοινωνικής ιεραρχίας μέσα σε μια ορισμένη κουλτούρα. Δεν καθορίζεται από τη βιολογία του ούτε από το κλίμα ούτε από τα άστρα. Βασικές συμπεριφορές του ανθρώπου, που τις αποδίδουμε στην ψυχολογία και στο χαρακτήρα του, οφείλονται στην κουλτούρα του.

Eφόσον η κουλτούρα εδράζεται στην επίκτητη μάθηση, προέχουσα σημασία έχει το μέσον της διεξαγωγής της, δηλαδή το μέσον επικοινωνίας και μεταβίβασης μηνυμάτων μεταξύ των ατόμων. Πολλά ζώα διαθέτουν στοιχειώδη μέσα και κώδικες επικοινωνίας, που τα εξετάζει η ζωοσημειωτική. Σημεία λέγονται τα στοιχεία του μηνύματος και κώδικας είναι ο κανόνας της σύνταξής τους. Π.χ. τα μυρμήγκια έχουν χημικά σημεία, οι μέλισσες έχουν κώδικα με δύο σημεία, τα πουλιά έχουν ακουστικά σημεία. Το χαρακτηριστικό στην επικοινωνία των ζώων είναι ότι δεν απαντούν στο μήνυμα με άλλο μήνυμα αλλά με δράση. Π.χ. στο κρώξιμο ενός πουλιού τα άλλα απαντούν με πέταγμα.

Ο άνθρωπος διαθέτει συμμετρική επικοινωνία. Στο μήνυμα που δέχεται απαντά με άλλο μήνυμα. Χρησιμοποιεί πολλούς κώδικες: με φωτιές, με νεύματα, με σημαιούλες κ.ά. Τελικά επικράτησε ο γλωσσικός κώδικας που έχει το πλεονέκτημα να είναι ακουστικός και να λειτουργεί στο σκοτάδι και σε απόσταση, πράγμα που εξυπηρετεί την επικοινωνία στο σκοτάδι. Διατηρεί και άλλα συμβολικά συστήματα επικοινωνίας, όπως τις πινακίδες, τα τόξα, τα σήματα της τροχαίας, που τα εξετάζει όλα αυτά η σημειωτική. Υπάρχει μεγάλος αριθμός συμβολικών σημάνσεων:: σινιάλα, σήματα, σημεία, σύμβολα. Οι κανόνες της σύνταξής τους για να σχηματίσουν μήνυμα λέγεται κώδικας και τον ερευνά η σημειωτική. Τα σύμβολα, γενικά, δημιουργούνται από την πρακτική, δεν προηγούνται από αυτήν Για παράδειγμα, ο κώδικας Μορς επινοήθηκε, όταν επινοήθηκε ο ασύρματος τηλέγραφος. Τα σειρήτια των στρατιωτικών καθορίζονται από την ιεραρχία. Ένας άλλος διαχωρισμός των σημείων είναι σε εργαλειακά, που εξυπηρετούν τη δράση, και σε εκφραστικά, που αφορούν τις αξίες. Εκφραστικά είναι κυρίως τα σύμβολα, που συνιστούν κώδικα από ένα μόνο σημείο. Επειδή έχουν μεγάλη αφαίρεση σημασιών, χρησιμοποιούνται από την εξουσία –σημαία, σταυρός, αγκυλωτός σταυρός-, επικράτησε η αντίληψη ότι τα σύμβολα είναι αυτά που ορίζουν τη ζωή μας.

Στις κοινωνίες της ανισότητας υπάρχει και η μη-συμμετρική επικοινωνία, κατά την οποία οι δέκτες δεν μπορούν να απαντήσουν στον πομπό με το ίδιο κανάλι. Ανήκει στη δημόσια σφαίρα αλλά σ΄ αυτήν μόνο ο πομπός έχει γνώμη. Παράδειγμα μη-συμμετρικής επικοινωνίας είναι ο δάσκαλος, ο πολιτικός που βγάζει λόγο από τον εξώστη και ο παπάς στην εκκλησία. Σ΄ αυτήν υπάγονται επίσης και τα μέσα που ξεκίνησαν για τον εκδημοκρατισμό της γνώμης, ο τύπος, το ραδιόφωνο και η TV. Το αντίθετό τους είναι το indymedia.

Η γλώσσα αποτελεί το ανώτερο σύστημα επικοινωνίας, επειδή όλα τα άλλα συστήματα μεταφράζονται στη γλώσσα. Είναι ανώτερο επίσης, γιατί είναι το μοναδικό συμβολικό σύστημα που διαθέτει διπλή άρθρωση. Την οργάνωση των φθόγγων σε λέξεις και την οργάνωση των λέξεων σε προτάσεις με νόημα. Η διπλή άρθρωση επιτρέπει στη γλώσσα μεγάλη οικονομία, να σχηματίζει με 15 έως 20 φθόγγους άπειρες λέξεις.

Υπάρχουν στον κόσμο περίπου 6.000 διαφορετικές γλώσσες που όμως πολλές από αυτές τείνουν να σβήσουν εξαιτίας των μεγάλων πολιτικών συγκροτημάτων και της παγκοσμιοποίησης. Στην Κίνα, με πληθυσμό 1,5 δισεκατομμύριο, επικρατεί η μανδαρινική γλώσσα, ενώ στη Νέα Γουινέα, με πληθυσμό 3 εκατομμύρια, υπάρχουν περίπου 1.000 γλώσσες. Επομένως, η γλώσσα επηρεάζεται από το πολιτικό σύστημα. Τα έθνη-κράτη επιβάλλουν μια ενιαία γλώσσα και επιδιώκουν να διαλύσουν τις γλώσσες των μειονοτήτων –βλέπε την Βαβυλωνία-, όπως συνέβη στην Ελλάδα με την σλαβομακεδονική. Όλες οι γλώσσες είναι μεταφράσιμες μεταξύ τους. Υπάρχουν πολλές κοινότητες που έχουν διγλωσσία. Υπάρχουν επίσης και οι μιγαδικές γλώσσες ή πίντζιν, που τις χρησιμοποιούν πολλές γειτονικές κοινότητες για να συνεννοούνται μεταξύ τους. Όλες οι γλώσσες μεταβάλλονται συνεχώς από πολλούς λόγους. Από την εκτίμηση των κοινών λέξεων δύο γειτονικών γλωσσών μπορεί να υπολογισθεί το χρονικό διάστημα κατά το οποίο χωρίσθηκαν.

Αρχικά πιστευόταν ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε από τη γλώσσα, δηλαδή, ότι έγινε άνθρωπος όταν απέκτησε τη γλώσσα. Το 1886, ο F. Engels διατύπωσε την άποψη ότι, αντίθετα, ο άνθρωπος δημιούργησε τη γλώσσα μέσα από την πρακτική δράση του. Η προϊστορική έρευνα τον δικαίωσε γιατί διαπίστωσε ότι, με βάση το κριτήριο της κατασκευής εργαλείου από άλλο εργαλείο, εμφανίστηκε στη γη πριν 2.900.000 χρόνια, ενώ η κατάκτηση της γλώσσας εκτιμάται ότι συντελέστηκε μετά 1,5 εκατομμύριο δραστηριότητας. Η εκτίμηση κατάκτησης της γλώσσας γίνεται από τη μελέτη της εμφάνισης των ελίκων στα απολιθώματα των κρανίων, κυρίως από την έλικα Broca. Επικρατέστερη άποψη είναι ότι ξεκίνησε με φωνισμούς που είχαν τη σημασία πρότασης. Με την άποψη αυτή συμφωνεί ο διαπρακτικός λόγος, δηλαδή, οι φθόγγοι που τους βγάζει το παιδί όταν κάνει μια μεγάλη προσπάθεια. Ο άνθρωπος διαθέτει πολλούς τρόπους μετάδοσης πληροφορίας: νεύματα, χέρια, σφυρίγματα, φωτιά κ.ά. Η γλώσσα είναι ακουστικό σύστημα επικοινωνίας και επικράτησε από τα άλλα, γιατί μεταβιβάζει πληροφορία σε απόσταση και στο σκοτάδι   και, επιπλέον, έχει την ικανότητα να μεταφράζει τα μηνύματα όλων των άλλων μηνυμάτων.

Αν και η σκέψη λειτουργεί πριν και πέρα από τη γλώσσα –π.χ. στον ύπνο- χρησιμοποιεί τη γλώσσα για τη διαμόρφωση και για την υλοποίησή της. Η γλώσσα συνιστά δημόσια πράξη. Προϋποθέτει ακροατήριο, δηλαδή τη συλλογικότητα η οποία προϋπάρχει πριν από αυτήν, και δεν διαχειρίζεται ιδέες αλλά σχέσεις. Κυοφορείται μέσα από τη διάδραση των ενεργών υποκειμένων και αποκτά υπόσταση όταν δημοσιοποιηθεί. Η αφήγηση δεν συνιστά γλωσσικό φαινόμενο αλλά κοινωνικό. Τυποποιεί τις διαδράσεις των ατόμων και ορίζει τα όρια και τις δυνατότητες των ρόλων.

Μέσα στη γλώσσα αποτυπώνεται η διάκριση των φύλων. Η λέξη «τενόρος» σημαίνει υψίφωνος αλλά η λέξη «πριμαντόνα» σημαίνει και τη γυναίκα ελευθερίων ηθών. Η ίδια διαφορά εμφανίζεται και στις λέξεις μαιτρ/μαιτρέσα και τενόρος/πριμαντόνα.. Χαρακτηρίζουμε υποτιμητικά τη γυναίκα με τις λέξεις: πατσαβούρα, πανί, τσούλα, τσόκαρο κ.ά, ενώ δεν έχουμε αντίστοιχες για τον άνδρα. Ανάλογα αποτυπώνεται και η ταξική διάκριση με τις λέξεις: όχλος, χαμάλης, λούστρος, βλάχος, χωριάτης κ.ά. Κατά αντίστροφο τρόπο εκφράζονται και οι υποταγμένοι για τους κυρίαρχους και τα όργανά τους: μπασκίνας, τραγόπαπας, σφουγγοκωλάριος, τουρλόπαπας, μπάτσος, πολιτικάντης.

Με τα παραπάνω γίνεται φανερό ότι από τη μελέτη της γλώσσας και της χρήσης της μπορούμε να συνάγουμε στοιχεία για την κοινωνική δομή και την ιεραρχία. Κατά τις επικοινωνίες, οι ανώτεροι μιλούν περισσότερο και με ρητορική, ενώ οι κατώτεροι μιλούν εάν τους δοθεί ο λόγος. Οι γυναίκες είναι πιο λιγομίλητες από τους άνδρες. Οι ανώτεροι απευθύνονται στους κατώτερους στον ενικό, ενώ οι ανώτεροι τους απευθύνονται στον πληθυντικό.

Η ειρωνία και ο σαρκασμός είναι προνόμιο των ανωτέρων. Τα θέματα που συζητά κάθε κοινωνική τάξη, φύλο και ηλικία είναι διαφορετικά και χαρακτηριστικά για το ρόλο της στην κοινωνία. Συνεπώς, η μελέτη της γλωσσικής συμπεριφοράς αποτελεί σημαντικό μέρος της ανθρωπολογικής ανάλυσης.

Αναφέραμε ότι ο άνθρωπος διαμορφώνεται από την ένταξή του μέσα την κοινωνία. Η ένταξη αυτή λέγεται κοινωνικοποίηση. Το πρώτο στάδιο στάδιό της, από τη γέννηση του παιδιού μέχρι την κατάκτηση της γλώσσας, αλλά και ακόμα αργότερα λέγεται ανθρωποποίηση. Το βρέφος συνιστά λειτουργικό όργανο, που σημαίνει ότι διαθέτει κληρονομικά πολλές λανθάνουσες δυνατότητες οι οποίες αναπτύσσονται στο μέτρο που δέχεται ερεθίσματα. Από τις πρώτες μέρες αντιδρά με το χαμόγελο και με τις κινήσεις του ματιού. Οι αντιδράσεις του διαμορφώνονται με το σχηματισμό συνάψεων στον εγκέφαλο. Έχει τόσο μεγάλη ικανότητα πρόσληψης ώστε στην ηλικία των τριών ετών έχει αποκτήσει το μέγιστο των συνάψεων 1014. Με τις συνάψεις αυτές σχηματίζει αυτόνομα κυκλώματα προγλωσσικού συμβολισμού. Ταυτόχρονα, κατακτά την ικανότητα απλών χειρισμών και, πριν από όλα, την όρθια στάση. Με άλλα λόγια, το παιδί διαμορφώνει τον εαυτό του, γι’ αυτό, τα πρώτα χρόνια είναι κρίσιμα για τη διανοητική του ανάπτυξη, που εκδηλώνεται στην εκφραστικότητά του. Είναι χαρακτηριστική η έλλειψη εκφραστικότητας στα παιδιά του βρεφοκομείου, λόγω της μειωμένης φροντίδας που έχουν. Ο μεγάλος χρόνος που απαιτείται για τη φροντίδα του παιδιού και την επίκτητη μάθηση ανάγκασε στη διαμόρφωση σταθερού δεσμού του ανδρόγυνου, ώστε η συγγένεια να γίνει σταθερό γνώρισμα του ανθρώπου. Ο σταθερός δεσμός ενισχύεται βιολογικά με την ύπαρξη συνεχούς οίστρου, ενώ όλα τα θηλαστικά έχουν περιοδικό οίστρο, για ένα μήνα μόνο τον χρόνο.

Με την κατάκτηση της γλώσσας αρχίζει το κυρίως στάδιο της κοινωνικοποίησης, που διαρκεί μέχρι την εφηβεία. Διαμέσου της γλώσσας το νήπιο αποκτά τη συνείδηση του εαυτού, σαν κάτι ξεχωριστό από τον υπόλοιπο κόσμο. Μέχρι το στάδιο αυτό, το νήπιο αισθάνεται ότι βρίσκεται μέσα στον κόσμο, ότι είναι ένα με αυτόν. Δεν νιώθει ότι υπάρχει κάτι έξω και διαφορετικό από αυτόν. Γι’ αυτό, βυζαίνει οτιδήποτε βρει, ακόμα και το χέρι του. Κατά συνέπεια δεν αισθάνεται απειλή ή φόβο. Το στάδιο αυτό της ολότητας του κόσμου και της μη απειλής συνιστά τη μαγεία και το ονομάζουμε communitas. Το αίσθημα της communitas συνεχίζεται και σε όλο το επόμενο διάστημα που το παιδί βρίσκεται κάτω από τη συνεχή φροντίδα του οικογενειακού περιβάλλοντος. Διαμέσου της γλώσσας το νήπιο ξεχωρίζει τον κόσμο –γι’ αυτό ρωτά συνεχώς «τι είναι αυτό»- και με την εσωτερικοποίησή της διαμορφώνει την αντίληψή του για τον κόσμο. Στην ηλικία των 5 ετών διαμορφώνει την πρώτη φάση της ενότητας του εαυτού και της συνείδησης.          Στο επόμενο στάδιο μέχρι την εφηβεία το παιδί συνεχίζει να μαθαίνει τις συμπεριφορές που επιβάλλει η κουλτούρα ανάλογα με τις συνθήκες και με τους άλλους. Μαθαίνει να συμμορφώνεται με την κοινωνική ιεραρχία και τις κοινωνικές σχέσεις και να υιοθετεί τις πίστεις και ιδέες της κουλτούρας. Η μεγαλύτερη πίεση ασκείται στο παιδί στην περίοδο της εφηβείας, οπότε εκδηλώνεται η εντονότερη αντίδραση του παιδιού, που την ονομάζουμε «κρίση εφηβείας». Η διαδικασία της ένταξης στην κουλτούρα διεξάγεται βασικά στην οικογένεια και, σε συνέχεια, στο σχολείο, στο στρατό, στο κατηχητικό κ.ά. Χρησιμοποιεί δύο εναλλακτικές μεθόδους, την ποινή και την επιβράβευση, που συνεχίζονται και στους ενήλικους με τη φυλακή και τα βραβεία/προαγωγές. Στη Δυτική κοινωνία η κοινωνικοποίηση είναι πιο αυστηρή και γίνεται με την πειθαρχία. Από πολύ νωρίς, το νήπιο υπόκειται στην τήρηση κανόνων αυτοελέγχου στην αφόδευση, στην καθαριότητα, στο κλάμα κ.ά. Οι πολίτες χωρίζονται στους υπηκόους και στους ανυπάκουους.

Η περίπτωση στην οποία επιβάλλεται σε μια κοινωνία κάποια ξένη κουλτούρα και αντικαθιστά την ντόπια λέγεται επιπολιτισμός. Αυτό συνέβη στη Β. Αφρική όπου, με την αραβική επέκταση επιβλήθηκε η ισλαμική κουλτούρα, καθώς επίσης στην Γαλλία, Ισπανία και Ρουμανία όπου επιβλήθηκε η ρωμαϊκή κουλτούρα και άλλαξαν οι γλώσσα τους –που λέγονται λατινογενείς- και η θρησκεία τους.

Όταν μια κουλτούρα επηρεάζει κάποιαν άλλη, χωρίς να την εκτοπίζει, το φαινόμενο λέγεται αποπολιτισμός. Επιδρά διαφορετικά στα διάφορα επίπεδα της πολιτισμικής ολοκλήρωσης. Για παράδειγμα, στο επίπεδο της οικογένειας έχει μικρή επίδραση. Χαρακτηριστική περίπτωση αποπολιτισμού έχουμε στην Ελλάδα. Όταν συστήθηκε το νεοελληνικό κράτος, μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια, η χώρα μας έγινε ευρωπαϊκό προτεκτοράτο και οργανώθηκε από τους Βαυαρούς. Οι οπλαρχηγοί του 21 παραμερίστηκαν και ο Κολοκοτρώνης φυλακίστηκε. Τα πρώτα πολιτικά κόμματα είχαν τις ονομασίες αγγλόφιλο, γαλλόφιλο και ρωσόφιλο. Μαζί με τις ευρωπαϊκές συνήθειες οι Βαυαροί έφεραν και την ιδέα, που είχε αναπτυχθεί το 1755 στη Γερμανία από τον Winkelmann, ότι η Ελλάδα της κλασικής αρχαιότητας ήταν το λίκνο του πολιτισμού. Η ιδέα αυτή υιοθετήθηκε από τους Έλληνες και αποτέλεσε την πηγή της αρχαιολατρείας. Τα αρχαία μνημεία ονομάστηκαν «ιερά μάρμαρα», ενώ προηγούμενα χρησιμοποιούνταν για κτίσιμο και για ασβέστη. Κάτω από τη βαυαρική διοίκηση, ο Κωλέτης κήρυξε το 1843 τη Μεγάλη Ιδέα. Παραμένοντας διοικούμενος από ξένες δυναστείες και εμπνεόμενος ταυτόχρονα από την ιδέα ότι «θα πάρει την Πόλη και την αγια-Σοφιά», ο ελληνικός λαός παρουσιάζει σχιζοειδή χαρακτήρα. Συνεχίζει να βρίσκεται κάτω από ξένη εξάρτηση, ενώ ταυτόχρονα, διέπεται από έντονο εθνικισμό. Το σχιζοειδές εκφράζεται με τον δυισμό έλληνες/ρωμιοσύνη. Σύμφωνα με τη μελέτη του Βουτιερίδη, τα ποιητικά ρεύματα, ρομαντισμός-παρνασισμός-συμβολισμός-σουρεαλισμός έρχονται από τη Δύση με καθυστέρηση 30 χρόνων. Οι αντιδράσεις που εκδηλώθηκαν κατά καιρούς: κατά των «φραγκολεβαντίνων», για επιστροφή στην παράδοση κ.ά. έσβησαν κάτω από τη γενική πίεση του πολιτισμικού ιμπεριαλισμού και της δυτικοποίησης.

Το λάθος της κλασικής ανθρωπολογίας είναι ότι θεώρησε ότι η κουλτούρα, εκφραζόμενη με την παράδοση, είναι σταθερή και αμετάβλητη και ότι τα άτομα είναι απόλυτα εγκλεισμένα στην κουλτούρα τους, όπως υποστηρίζει ο στρουκτουραλισμός; Τότε, πώς εξηγείται ο μετασχηματισμός της κουλτούρας που είναι βασικό γνώρισμά της; Η εξαφάνιση της γειτονιάς, ο περιορισμός της όπερας, η απουσία του ρομαντικού έρωτα, η χειραφέτηση των κοριτσιών, τα μαθητικά κινήματα, η κυριαρχία της τηλεόρασης και η διαφθορά είναι μερικές από τις σημαντικές πολιτισμικές αλλαγές στα τελευταία 50 χρόνια. Με το πρόβλημα αυτό ασχολείται η μελέτη της ατομικής δραστηριότητας (agency) και η θεωρία της πρακτικής, που ξεκίνησε από τον P. Bourdieu. Πολλοί θεωρητικοί, όπως ο G. Vico  και ο K. Marx είχαν διατυπώσει ότι την ιστορία τη δημιουργεί ο άνθρωπος αλλά κάτω από συνθήκες που του έχουν επιβληθεί και δεν τις ορίζει. Με άλλα λόγια, η ατομική δραστηριότητα εφαρμόζει στρατηγικές, για να βελτιώσει τη θέση της στην κοινωνία, εκμεταλλευόμενη ορισμένους θεσμούς της κοινωνίας και ανατρέποντας άλλους. Η τάση αυτών των στρατηγικών λέγεται habitus.

Αναφέραμε ότι η δημιουργικότητα είναι η πηγή της θετικής επανάδρασης της κοινωνίας, το να αναπτύσσεται συσσωρεύοντας τα επιτεύγματά της. Και είναι αυτός ο λόγος που αποτελεί κινητήριο μοχλό της κοινωνίας. Αποτελεί το κύριο μέσο με το οποίο η κοινωνία επεμβαίνει στον έλεγχο και στο μετασχηματισμό του περιβάλλοντος. Πιο συγκεκριμένα, η επίκτητη μάθηση σημαίνει ότι ο  άνθρωπος διαθέτει πολλούς βαθμούς ελευθερίας, δηλαδή, πολλές επιλογές δράσης, άρα μεγάλες δυνατότητες επέκτασης του ελέγχου της φύσης. Με άλλα λόγια, σημαίνει ότι συνεπάγεται τη δημιουργικότητα και, μαζί μ’ αυτήν, και τον προσανατολισμό στο μέλλον. Συνεπώς, επενδύοντας τα άτομα με φροντίδα και με την επίκτητη μάθηση, η κοινωνία επενδύει ως σύστημα στην ίδια την αναπαραγωγή της και στη κυριαρχία της στο περιβάλλον. Γι’ αυτό, με τη σειρά της, ενισχύει κατά πολλούς τρόπους την ανάπτυξη της δημιουργικότητάς των ατόμων. Με το θεσμό της βράβευσης/μομφής, με την ποινή και τη διόρθωση και, κυρίως, με την κοινωνική αναγνώριση. Η σχέση του ενεργού υποκειμένου και της κοινωνικής δομής διέπεται από συνεχή επανάδραση (feed back). Σε κάθε του πράξη το άτομο περιμένει την κρίση των άλλων, για να τη διορθώσει, εάν έκανε λάθος, για να την επιδοκιμάσει. εάν είναι σωστή, ή για να την επιβραβεύσει, εάν πρόκειται για επινόηση. Κατά την επανάδραση αυτή και μέσα από την αναγνώριση των πράξεών του από τους άλλους, το άτομο ανανεώνει τη δραστηριότητά του, οπότε αυξάνει την παραγωγικότητα της κοινωνίας. ‘Επομένως, εκφράζει τη διαλεκτική μεταξύ της πράξης και της δομής˙ γι’ αυτό, το αποτέλεσμά της είναι διαφορετικό από τις προθέσεις μας. Η κοινωνική πράξη είναι κάτι που το επιλέγουμε αλλά και που υποχρεωνόμαστε να κάνουμε. Παράλληλα, δημιουργεί μια διαφοροποίηση στη σφαίρα την κοινωνικής δομής. Μεταβάλλει, με βάση την κοινωνική αναγνώριση, τη σχέση του ενεργού υποκειμένου προς τους άλλους.

Αντί για το άτομο ή το συμβάν (fact) που εθεωρείτο παλαιότερα δομικό στοιχείο του συστήματος, σήμερα έχει καθιερωθεί σαν τέτοιο η κοινωνική σχέση ή διάδραση και, σε άλλη κλίμακα, η σχέση των ομάδων. Η διαπροσωπική σχέση συνιστά κοινωνική συνθήκη με δική της δομή, διαδικασία και κανόνες (Goffman 1972:64). Είναι κοινωνική, διαλεκτική σχέση (Dobrianov 1984:27) που περικλείει: τα δρώντα υποκείμενα, τις κοινωνικές συνθήκες στις οποίες διεξάγεται, την ατομική δραστηριότητα, δηλαδή τη δύναμη ως κινητήριο μοχλό, και τις σχέσεις ιεραρχίας. Με την ατομική δραστηριότητα μεταβάλλονται ταυτόχρονα οι ατομικές σχέσεις , δηλαδή η κοινωνική δομή, αλλά και το θεσμικό πλαίσιο. Το άτομο και το κοινωνικό σύστημα βρίσκονται σε διαλεκτική αντίθεση. Μ’ αυτή την οπτική, το ενεργό υποκείμενο συνιστά το υποκείμενο της ιστορίας.

Το βασικό πρόβλημα που απασχολεί σήμερα την ανθρωπολογία είναι η παγκόσμια κρίση η οποία αφενός, διαμέσου της δυτικοποίησης που τη συνοδεύει, διαλύει όλες τις υπάρχουσες κουλτούρες και, αφετέρου, οδηγεί σε θραύση της ισορροπίας του πλανήτη. Το χρέος της ανθρωπολογίας είναι να μελετήσει τους όρους που οδήγησαν στην κρίση, ώστε να παρέμβει στην πορεία της ανθρωπότητας, πράγμα που πιστεύουμε ότι είναι η μόνη ικανή να το κάνει. Ας εξετάσουμε την κρίση.

Το 1974, οι Pestel & Messarovic, που μελετούσαν τους όρους της αποδόμησης του βιομηχανικού μοντέλου με αποτέλεσμα την παγκόσμια κρίση, διαπίστωσαν ότι εκτός από τους βασικούς όρους που την προκαλούν, σύμφωνα με την προηγούμενη συστημική μελέτη των Meadows (1972), και οι οποίοι είναι: α) εξάντληση των φυσικών πόρων, β) ρύπανση του περιβάλλοντος, γ) συνεχής αύξηση του ρυθμού βιομηχανικής παραγωγής και δ) δημογραφική αύξηση, υπάρχει και ένας πέμπτος όρος, που τον ονόμασαν «Ιμαλάϊα» -στην κορυφή των Ιμαλαίων η ακουστική επικοινωνία ατονεί εξαιτίας της χαμηλής πυκνότητας του αέρα. Σημαίνει ότι η εποχή μας κατέχει το ζενίθ παραγωγής πληροφορίας, που όμως συνιστά μηδέν πληροφορίας. Είναι αυτό, ακριβώς, που συμβαίνει σήμερα. Το κοινό βρίσκεται σε πλήρη συσκότιση για την τεράστια καμπή της ιστορίας, που εκδηλώνεται με τη μορφή της παγκόσμιας κρίσης. Εντούτοις, είχαμε σοβαρές προειδοποιήσεις.

Από το 1944, στη μελέτη του για την παγκόσμια οικονομία με βάση την ανθρωπολογική προσέγγιση, ο K. Polanyi  κατέληξε ότι αυτή οδηγείται στην επίθεση των αγορών κατά της κοινωνίας. Είναι αυτό που ζούμε σήμερα. Αντί να αποτελεί η οικονομία μια λειτουργία της κοινωνίας που εξυπηρετεί την ανάπτυξη των αγαθών, της γνώσης και της επικοινωνίας, οι όροι θα αντιστραφούν και όλοι οι κοινωνικοί οργανισμοί: νοσοκομεία, πανεπιστήμια και σχολεία, ερευνητικά κέντρα, αρχαιότητες, θα γίνουν επιχειρήσεις απόδοσης κέρδους. Πρόκειται για αποδιάρθρωση των δομών της κοινωνίας.

Ακόμα νωρίτερα, στα 1900, ο γερμανός κοινωνιολόγος Simmel, με πιο κριτικό πνεύμα από τον σύγχρονό του Μ. Weber, κατέληξε στις διαπιστώσεις ότι α) τα υλικά αγαθά επηρεάζουν την ψυχολογία του ανθρώπου -προλαβαίνοντας τον Appandurai που το ανέλυσε αργότερα- και β) το χρήμα ταυτίζεται με τη βασική ψυχολογική διάσταση της δύναμης -προλαβαίνοντας τον Foucault-, οπότε ο επιχειρηματίας, ακολουθώντας την αστική αρχή της συνεχούς αύξησης του κέρδους, που χαρακτηρίζει τον καπιταλισμό, βυθίζεται στη διαδικασία του τζόγου αδιαφορώντας για τις καταστροφικές συνέπειες. Είναι αυτό που διέπει σήμερα τις αγορές. Γι’ αυτό, ο μεταβιομηχανικός καπιταλισμός ονομάστηκε «καπιταλισμός της σπέκουλας».

Τι συμβαίνει ακριβώς; Εξαιτίας των δύο βασικών όρων του βιομηχανικού μοντέλου, τον ελεύθερο ανταγωνισμό και την ανάπτυξη της τεχνολογίας στoν αυτοματισμό, που εξυπηρετούσε τον ανταγωνισμό, το μοντέλο αυτό έφτασε στα όριά του, σταμάτησε να αποδίδει κέρδος και η κατανάλωση εκορέστηκε.. Η αύξηση του τζίρου δεν προκαλούσε πλέον, αύξηση του κέρδους, Ο αυτοματισμός οδήγησε σε απολύσεις εργατών και αυτό συνέτεινε ακόμα περισσότερο στη μείωση της κατανάλωσης, άρα και του κέρδους. Τρίτος παράγοντας μείωσης του κέρδους είναι η μείωση του εργατικού δυναμικού, του λεγόμενου κινητού κεφαλαίου, που είναι αυτό που φέρνει το  κέρδος μέσω της υπεραξίας. Η μείωση του ετήσιου βαθμού της βιομηχανική παραγωγής κάτω του 2% εθεωρείτο κρίση για τον καπιταλισμό. .

Υπάρχει επιπλέον και ο ψυχολογικός παράγοντας. Όπως διέγνωσε ο Simmel και επιβεβαιώθηκε από κατοπινές μελέτες, το χρήμα έχει άμεση  σύνδεση με τη ‘’δύναμη επί’’, αποτελεί την υλική έκφρασή της. Στο γεωργικό μοντέλο η επένδυση στην παραγωγή γίνεται μια φορά το έτος, σύμφωνα με τον ετήσιο κύκλο της φυσικής αναπαραγωγής.. Επομένως, το χρήμα μένει σταθερό και ο κάτοχός του αισθάνεται ότι κατέχει γόητρο και δύναμη και ότι μπορεί οποτεδήποτε, να συνάψει πελατειακές σχέσεις και να τον προσκυνούν. Αντίθετα, στο βιομηχανικό μοντέλο η επένδυση στην παραγωγή των μηχανών, μπορεί να γίνει πολλές φορές το χρόνο, γιατί δεν εξαρτάται από τη φυσική αναπαραγωγή. Άρα, ο κάτοχός του αισθάνεται ότι η δύναμή του αυξάνει διαρκώς και απεριόριστα. Αφότου, όμως, η βιομηχανία σταμάτησε να αποφέρει κέρδος ανακόπηκε η επένδυση των κεφαλαίων σ΄ αυτήν. Έτσι, συσσωρεύτηκαν τα λεγόμενα λιμνάζοντα κεφάλαια. Ο πυρετός του κέρδους τα οδήγησε σε αναζήτηση άλλων, πιο επικερδών επιχειρήσεων. Από τη δεκαετία του ’80 όλες ανεξαίρετα οι χώρες έχουν περάσει στο δρόμο της αποβιομηχανοποίησης και το βιομηχανικό μοντέλο είναι πλέον στο στάδιο της αποδόμησης, με ορατό τον κίνδυνο να πεινάσουμε.

Η συσσώρευση των λιμναζόντων κεφαλαίων οδήγησε στο σχηματισμό των χρηματοπιστωτικών οργανισμών, των λεγομένων Αγορών, οι οποίες δοκίμασαν, πολλές άλλες διεξόδους:, Την επένδυση στην πολεμική βιομηχανία και στην πρόκληση πολέμων, αλλά έφτασαν και αυτές στα όριά τους. Τις συγχωνεύσεις των επιχειρήσεων. Την επέκταση του κεφαλαίου στον Τρίτο κόσμο (παγκοσμιοποίηση) για φτηνά μεροκάματα. Τα χρηματιστήρια και τους δανεισμούς,. Τη νέο-αποικιοκρατική λαφυραγώγηση του Τρίτου κόσμου και τη λεηλασία του δημόσιου πλούτου. Τέλος, την υιοθέτηση του νεοφιλελευθερισμού, που είχε προτείνει ο Friedman. Ο συνδυασμός τους απεικονίζεται στην τελική πορεία που ακολούθησε το σύστημα: πρόγραμμα λιτότητας (που σημαίνει συμπίεση του μεταβλητού κεφαλαίου, δηλαδή, μείωση της εργατικής δύναμης στην είσοδο), εκσυγχρονισμός (που σημαίνει άλωση των κρατικών υπηρεσιών και αυτοματισμό), αύξηση των κατασταλτικών μέτρων για την πρόληψη των λαϊκών αντιδράσεων στην επίθεση κατά των εισοδημάτων τους (αντιτρομοκρατικοί νόμοι, υποκλοπές, κάμερες, απαγορεύσεις και έλεγχοι –στο κάπνισμα, στα αεροδρόμια), υποθήκευση του μέλλοντος των πολιτών από τις τράπεζες που τους πρόσφεραν αφειδώς δάνεια, ενώ οι επιχειρήσεις τους απέλυαν, οπότε αυτοί δεν μπορούσαν να τα ξεπληρώσουν με αποτέλεσμα το πρώτο μεγάλο τραπεζικό κραχ. Συντελείται η επίθεση την Αγορών στην κοινωνία. Νοσοκομεία, πανεπιστήμια, έρευνα κ.ά., αντί να υπηρετούν την κοινωνική ανάπτυξη, υπηρετούν την προσκόμιση κέρδους.

Σε σύνοψη, τα στάδια της αποδόμησης του συστήματος έχουν ως εξής.                  Η είσοδος του συστήματος (εξάντληση των φυσικών πηγών) και η έξοδος (μόλυνση του περιβάλλοντος και κατανάλωση αγαθών) φτάνουν στα όριά τους (1971). Παράλληλα, οι εσωτερικές αντιφάσεις (αυτοματισμός/ανεργία) κάνουν ανασφαλές το βιομηχανικό κέρδος. Τα κεφάλαια μειώνουν την επένδυση στη βιομηχανική παραγωγή (αποβιομηχανοποίηση), συσσωρεύονται και αναζητούν άλλους τρόπους κερδοσκοπίας: νεοφιλελευθερισμό (λιτότητα), παγκοσμιοποίηση (επενδύσεις σε χώρες φτηνής εργασίας).                                                                                  .

Στα παραπάνω πρέπει να συνυπολογίσουμε τις συνέπειες της κρίσης στην πολιτισμική σφαίρα. Η ανεργία προκαλεί ψυχικές διαταραχές που φθάνουν μέχρι την αυτοκτονία. Η οικονομική κρίση έχει παρασύρει σε γενική παρακμή όλο το πολιτισμικό οικοδόμημα: κατάθλιψη, διαφθορά, βία, παιδεραστία, ένταση των διακρίσεων, τράφικ γυναικών στο κοινωνικό και ηθικό πεδίο. Περιορισμός των επιστημών (κατάργηση της κυβερνητική, βιονικής, ευρετικής κ.ά.) και αδιέξοδο της τέχνης στον πνευματικό πεδίο, ο μετασχηματισμός δεν αφορά μόνο το οικονομικό σύστημα αλλά την αναδόμηση της όλης κουλτούρας. Βρισκόμαστε στην ιστορική καμπή της αλλαγής πολιτισμού. Βασικό κριτήριο της κρίσης πολιτισμού είναι η απουσία α) κοινωνικών αξιών και ηθικής β) μελλοντικής προοπτικής, και γ) του αισθήματος της συλλογικότητας (communitas).  .

Στην πολιτική σφαίρα έχουμε την αντικατάσταση των πολιτικών από τους οικονομολόγους, που δηλώνει την επίθεση των Αγορών στην κοινωνία.. Παράδειγμα, οι ιδιότυπες σχέσεις εξουσίας μεταξύ τραπεζικού κεφαλαίου και κράτους (Κίσιγκερ και Μπλερ διετέλεσαν οικονομικοί σύμβουλοι, ο πρόεδρος της Γερμανίας Κέλερ διετέλεσε και πρόεδρος του ΔΝΤ, οι υπουργοί εξωτερικών Φίσερ και Ολμπράιτ έγιναν σύμβουλοι πολυεθνικής, όπως ο καγκελάριος Σρέντερ σύμβουλος της εταιρείας RWE, ο πρώην πρωθυπουργός της Βάδης Λόταρ Σπετ είναι επικεφαλής της Menry Lynch στη Δ. Γερμανία κ.ά.).

Μια άλλη απειλή κατά της ανθρωπότητας είναι η βιοπολιτική. Εκτός από την οικολογική καταστροφή και από τη ραγδαία αύξηση της φτώχειας, διαδραματίζεται και μια συνειδητή επίθεση στις ανθρώπινες ζωές. Η ιστορία ξεκινά από το 1972, όταν η πρώτη συστημική μελέτη των Meadows έδειξε ότι άρχισε η αποδόμηση του βιομηχανικού μοντέλου. Οι  G7 την αγνόησαν. Όμως το 1973 ξέσπασε η πετρελαϊκή κρίση και αυτό ανάγκασε τον Κίσιγκερ να ζητήσει από άλλη ομάδα επιστημόνων να την ελέγξει. Η δεύτερη αυτή μελέτη, που επίσης δημοσιεύτηκε σε βιβλίο, επιβεβαίωσε την πρώτη και προειδοποίησε για τον κίνδυνο κοινωνικών αναταραχών, εάν δεν ληφθούν μέτρα για τη διάσωση του συστήματος. Οι G7 αναγκάστηκαν να ακολουθήσουν ορισμένες υποδείξεις των μελετητών –έγιναν συνολικά 10 τέτοιες μελέτες μέχρι το 1992, που πρόβλεψαν την έναρξη της αποδόμησης στα 2010 και η τελευταία μεταφράστηκε και στα ελληνικά Εν πρώτοις, ξεκίνησαν συναντήσεις κατά εξάμηνο με τον Τρίτο κόσμο, γνωστές από τον τύπο, που όμως οδήγησαν σε αδιέξοδο το 1978 και το 1980 υιοθέτησαν το νέο-φιλελευθερισμό του Friedman.

Το ζήτημα είχε και άλλες τραγικές συνέπειες. Παράλληλα, οι G7 προσπάθησαν να αναιρέσουν τους 4 όρους που προκαλούν την αποδόμηση. Για τους δύο πρώτους, την εξάντληση των φυσικών πόρων και τη ρύπανση του περιβάλλοντος, δεν έχουν φτάσει ακόμα σε εφικτή λύση. Τον τρίτο όρο, τη συνεχή αύξηση του ρυθμού βιομηχανικής ανάπτυξης, δεν διανοήθηκαν καν να τον θίξουν, αν και πραγματοποιήθηκε μόνος του εξαιτίας ης αποδόμησης. Επιδίωξαν, όμως, να αναστείλουν τον τέταρτο όρο, τη δημογραφική αύξηση, κινητοποιώντας τον ΟΗΕ μέσω του οικογενειακού ελέγχου για τη μείωση των γεννήσεων σε όλο τον πλανήτη, πλην της Ευρώπης που είχε υπογεννητικότητα. Απέτυχαν, όμως, οικτρά και σε δέκα χρόνια ο πληθυσμός της γης αυξήθηκε κατά ένα δισεκατομμύριο. Η ανθρωπολογική έρευνα, με τον Polgar και άλλους έδειξε τα εξής. Εάν μια κοινότητα υφίσταται μεγάλη εξωτερική πίεση, τότε, όταν ο εχθρός είναι ορατός, αυτοκτονεί με τον αλκοολισμό και την άρση της τεκνοποιίας˙ εάν ο εχθρός είναι αόρατος, τότε αντιδρά με την αύξηση της τεκνοποιίας, για να έχει στήριξη στη ζωή. Συνεπώς, η δημογραφική αύξηση οφειλόταν στην παγκοσμιοποίηση.

Η παραπάνω ερμηνεία ήταν αδιανόητη για τους G7 και προχώρησαν στην εφαρμογή της βιοεξουσίας, που είχε προβλέψει ο Foucault. Ας μην υποτιμήσουμε τη διάγνωση του Simmel για την ψυχολογία του τζόγου που υποβόσκει στις αγορές. Εφαρμόστηκε με την επίθεση στην Υγεία από τους Πινοσέτ, Θάτσερ, Ρήγκαν, ΔΝΤ κ.ά., αλλά και με τις γενοκτονίες. Στην Αφρική με τη στέρηση φαρμάκων για το AIDS, που έχει καταγγελθεί δημοσίως, με τη σφαγή 800.000 στην Ρουάντα Ουρούντι το 1998 –ο καναδός διοικητής του ειρηνευτικού σώματος κλείστηκε σε ψυχιατρική κλινική και μετά τη θεραπεία του κατήγγειλε τον ΟΗΕ ότι την κάλυψε-, με τη σφαγή 3.500.000 στο Αν. Ζαίρ το 2001, σε συνέχεια στο Νταρφούρ, στον τυφώνα Κατρίνα, στον τυφώνα των Φιλιππίνων με 6.000 νεκρούς κ.ά. Με τα δεδομένα αυτά και, κυρίως, μετά την ανακάλυψη ότι στις «πρωτόγονες» κοινωνίες των τροφοσυλλεκτών επικρατεί ο εξισωτισμός, όπως θα δούμε στο επόμενο, γίνεται φανερό ότι το σχήμα της ιστορίας Αγριότητα-Βαρβαρότητα-Πολιτισμός αντιστρέφεται.

Σήμερα, η ανθρωπότητα βάλλεται από όλες τις πλευρές εξαιτίας των αγορών. Το έδειξαν το «Σοκ» της Ναούμι Κλάιν, η ταινία «Μνήμες λεηλασίας» του Σολάνας για την Αργεντινή, η ταινία «Οικονομικός δολοφόνος» και οι ταινίες του Κούλογλου και άλλων. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη καμπή, σε έκταση και σε ένταση, στην ιστορία της ανθρωπότητας, Το βασικό ερώτημα είναι αν η ανθρωπότητα θα αυτοκτονήσει. Κάτι τέτοιο φαίνεται πολύ απίθανο και σ’ αυτό συνηγορούν ότι α) η τεχνολογία έχει ξεπεράσει το φράγμα της φυσικής εμπειρίας, δηλαδή έχει εισδύσει στη δομή της λιθόσφαιρας με την ατομική και πυρηνική φυσική και στη δομή της βιόσφαιρας με το DNA, αρκεί να αλλάξει χέρια εξουσίας και να μη παράγει ατομικές βόμβες και μεταλλαγμένα, β) διαθέτουμε πλέον τη θεωρία του προγραμματισμού και τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, ώστε είμαστε σε θέση να επιλύσουμε όλα τα ζητήματα επιβίωσης.

Οι τελευταίες πολιτικές εξελίξεις στη χώρα μας, αλλά και γενικότερα στη Νότια Ευρώπη μας επιτρέπει να τολμήσουμε  να αντιμετωπίσουμε το μέλλον με σαφέστερες προτάσεις. Εκείνο που επείγει είναι η ανατροπή ενός οικονομικού μοντέλου που βρίσκεται σε αποδόμηση, ώστε να προχωρήσουμε στην αναδόμηση ενός νέου μοντέλου, τέτοιου που να εναρμονίζεται με τις ανθρώπινες αξίες και με τις ιδιαιτερότητες κάθε χώρας. Προϋπόθεση είναι πριν από όλα να αποκαταστήσουμε τον κοινωνικό ιστό και την communitas που, όπως έδειξε ο Bauman, τα διέλυσε το κυρίαρχο σύστημα.. Σύμφωνα με την ανθρωπολογική έρευνα, η ανάδυση της αλληλεγγύης καταλύει τη συναίνεση η οποία υπνωτίζει. τους πολίτες. Η διάλυση της κοινωνικής συνοχής ενισχύει τη συναίνεση, ενώ η αύξηση της κοινωνικής συνοχής ενισχύει την αντίσταση. Δεύτερο, να διεκδικήσουμε την απόκτηση αξιοπρέπειας και νέου ήθους, που θα σφραγίσουν την ενότητα της κοινότητας στη βάση της άμεσης δημοκρατίας και των ανθρώπινων αξιών. Τρίτο, να γίνουμε ενεργοί πολίτες με αυτό-οργάνωση, διάλογο, αυτοδιαχείριση σε κάθε χωριό, γειτονιά, τόπο δουλειάς. Και τέταρτο, να διεκδικήσουμε την εθνική μας αυτοτέλεια καταργώντας τα μνημόνια. Οι τέσσαρις αυτές προτάσεις συνιστούν ενιαίο πλαίσιο. Εάν καθυστερήσουμε τους μετασχηματισμούς αυτούς, τότε θα υποστούμε μια μεγάλη περίοδο βαρβαρότητας μέχρι την οριστική διέξοδο.

 

 

 

Ασκήσεις                                                                                                                   1. Δώστε ένα παράδειγμα όπου τα άτομα στην χώρα μας ακολουθούν την κουλτούρα τους.

 

            Βιβλιογραφία  

Δημητρίου, Σ., 2001, Το πεδίο ορισμών της κουλτούρας στην ανθρωπολογία,                     Ουτοπία, 43.

Κυριακάκης, Γ.., 2004, Η εθνογραφική εμπειρία και η κριτική της κουλτούρας                         στο Δερμεντζόπουλος, Χ. & Μ. Σπυριδάκης (επιμ.) Ανθρωπολογία,                          Κουλτούρα και Πολιτική.   Aθήνα,Μεταίχμιο.

Beattie, J., 1966, Other Cultures, New York, Free Press.

Δημητρίου-Κοτσώνη, Σ., 2005, «Η διαμεσολάβηση της κουλτούρας στη                             σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον», στο Ανθοπούλου,                              Θ. &  Δ. Παπαδοπούλου  (επιμ.) Περιβάλλον και κοινωνία. Μύθοι και                         πραγματικότητα, Αθήνα Gutenberg.

Advertisements
This entry was posted in Γενική Ανθρωπολογία, Εισηγήσεις, Χωρίς κατηγορία and tagged , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s