3η παράδοση οικονομικής ανθρωπολογίας: Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΩΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΣΤΗΜΑ- ΟΙ ΚΡΙΣΕΙΣ- Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΔΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΑΞΕΠΕΡΑΣΤΗ, Ολόκληρη η Εισήγηση

CapitalismΤην Κυριακή 7 Φλεβάρη στις 11.00 πμ. στην Λαμπηδώνα θα πραγματοποιηθεί η τρίτη παράδοση της οικονομικής ανθρωπολογίας. Ακολουθεί ολόκληρη η εισήγηση:

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ.

3η Παράδοση

ΤΙΤΛΟΣ: Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΩΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΣΤΗΜΑ- ΟΙ ΚΡΙΣΕΙΣ- Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΔΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΑΞΕΠΕΡΑΣΤΗ

Εισηγητής: Γιάννης Κυριακάκης

 

ΒΑΣΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Πως δημιουργούνται οι κρίσεις στον καπιταλισμό και πως ξεπερνιούνται; Είναι η παρούσα κρίση δομική και αξεπέραστη;

 

  1. Ο Καπιταλισμός ως παγκόσμιο σύστημα

Όπως υποστηρίξαμε στην προηγούμενη παράδοση η διαμόρφωση του καπιταλισμού ως κυρίαρχου συστήματος παραγωγικών και κοινωνικών σχέσεων στην Ευρώπη ανάμεσα στα 1400 με 1800 είχε να κάνει με μοναδικές ιστορικές συνθήκες που δεν αναπαράγονται με την μορφή άκαμπτων εξελικτικών νόμων. Δεν υπάρχει δηλαδή κανένας νόμος που να λέει ότι ο καπιταλισμός θα αντικατασταθεί νομοτελειακά από ένα καλύτερο σύστημα,  ούτε φυσικά ότι θα αναπαραχθεί σε όλο τον κόσμο με την μορφή που απέκτησε στην Ευρωπαϊκή μητρόπολη. Και οι δύο εξελικτικοί μύθοι έχουν σήμερα ανατραπεί. Και ο μύθος των αντι-συστημικών για την νομοτελειακή κατάρρευση, και ο μύθος των απολογητών για την παγκόσμια ανάπτυξη μέσω της ελεύθερης αγοράς, έχουν καταρρεύσει. Αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι μια επικράτηση του καπιταλισμού χωρίς κάποια εμφανή δομική αντίσταση ή προοπτική υπέρβασής του από μεριάς της εργατικής τάξης ή του υπαρκτού σοσιαλισμού, όπως είχε προβλέψει η αντι-συστημική θεωρία, από την μια μεριά, και η τεράστια αύξηση των παγκόσμιων ανισοτήτων από την άλλη. Έτσι ούτε το αισιόδοξο σενάριο της ανατροπής του, ούτε το αισιόδοξο σενάριο της παγκόσμιας προόδου μέσω της απόλυτης επικράτησής του έχουν επαληθευτεί.  Όπως επίσης είπαμε στην προηγούμενη παράδοση για να συμβεί μια μεγάλη συστημική αλλαγή πρέπει πρώτον οι άνθρωποι να πειστούν πως για τα δεινά και τις τεράστιες αντιθέσεις και καταστροφές του παρόντος κόσμου υπεύθυνος είναι ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, και δεύτερον να συλλάβουν ένα πειστικό και βιώσιμο εναλλακτικό μοντέλο παραγωγικών και κοινωνικών σχέσεων που θα υποκαταστήσει τον καπιταλισμό. Σε αυτή την παράδοση θα ασχοληθούμε με το πρώτο ζήτημα και στην τελευταία παράδοση της σειράς με το δεύτερο. 

Κατ’ αρχήν δεν χρειάζεται να τεκμηριώσουμε το ότι ο καπιταλισμός είναι σήμερα ένα παγκόσμιο σύστημα. Όλοι το γνωρίζουν, το βλέπουν και το νιώθουν στην ζωή τους. Αγοράζουμε προϊόντα που έχουν παραχθεί χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, επικοινωνούμε μέσω τεράστιων αποστάσεων και οι διακυμάνσεις μιας τοπικής οικονομίας μικρής ή μεγάλης επηρεάζουν την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλον τον πλανήτη. Την ίδια στιγμή οι αξίες και τα πρότυπα του καπιταλισμού, η ατομικότητα, η επιχειρηματικότητα και κυρίως και πάνω από όλα η επιδίωξη του κέρδους ως κινήτρου και σκοπού της κοινωνικής ύπαρξης και αναγνώρισης, τείνουν να επιβληθούν σε όλον τον πλανήτη. Σε τι συνίσταται αυτό το παγκόσμιο σύστημα; Ποια είναι τα δομικά του στοιχεία; Τα πιο βασικά δομικά στοιχεία του παγκόσμιου συστήματος σήμερα είναι πέντε υπαρκτά και ένα υπό διαμόρφωση. Τα πέντε υπαρκτά είναι πρώτον τα έθνη κράτη που παραμένουν η βασική μορφή κοινωνικής οργάνωσης, δεύτερον οι μεγάλες επιχειρήσεις, οι οικονομικοί οργανισμοί και τα ολιγοπώλια που δρουν και εντός εθνικών πλαισίων αλλά και κυρίως εκτός αυτών, τρίτον οι εξ αρχής υπερεθνικοί οργανισμοί που λειτουργούν ρυθμιστικά και όλο και περισσότερο διευθυντικά στο παγκόσμιο σύστημα, οργανισμοί όπως η παγκόσμια τράπεζα, το ΔΝΤ, η Ευρωπαϊκή Ένωση, ο ΟΗΕ κλπ, τέταρτον τα νοικοκυριά που λειτουργούν ως τροφοδότες εργατικού δυναμικού για τις επιχειρήσεις και καταναλωτές για τα προϊόντα τους, και πέμπτο οι πληθυσμοί που το σύστημα σπρώχνει στο περιθώριο, φτωχοί, μετανάστες, πρόσφυγες, άνεργοι κλπ. Το στοιχείο αυτό κανονικά θα βρισκόταν εκτός συστήματος, ως απόβλητο, αλλά λόγω του αυξανόμενου αριθμού του, έχει φτάσει να παίζει σημαντικό ρόλο και εντός του συστήματος.  Τέλος ένα υπό διαμόρφωση δομικό στοιχείο του συστήματος είναι η δικτύωση των σύγχρονων αντι-συστημικών κινημάτων, κινημάτων κατά της παγκοσμιοποίησης, ιθαγενών κινημάτων, κινημάτων γης, κινημάτων για την προστασία της φύσης και των ζώων, κινημάτων για τον αυτοπροσδιορισμό, την αυτοδιάθεση, την αυτονομία κλπ. που λειτουργούν ως δομική αντιπολίτευση στο σύστημα στη θέση των εργατικών τάξεων της μητρόπολης που είτε συντρίφτηκαν είτε αφομοιώθηκαν από τον καπιταλισμό, και στην θέση του υπαρκτού σοσιαλισμού που ηττήθηκε ή κατέρρευσε από τις αντιφάσεις του, ως εναλλακτική στον καπιταλισμό προοπτική. Εκτός από τα βασικά δομικά στοιχεία του συστήματος υπάρχουν φυσικά και άλλα που σχετίζονται με αυτά. Οι μικρότερες εθνοτικές ομάδες και οι μικρότερες επιχειρήσεις, οι διάφοροι θεσμοί, τα πανεπιστήμια, τα ερευνητικά κέντρα, οι θρησκείες, η τέχνη, τα μέσα ενημέρωσης και επικοινωνίας και πολλά άλλα. Κατά καιρούς παίζουν μεγάλο ρόλο στο σύστημα. Τείνουν ωστόσο να έλκονται από τις 5+1 βασικές δυνάμεις που προ-είπαμε.

Βασική κινητήρια δύναμη του συστήματος, βασική λειτουργική αρχή είναι η σύμφυτη με τον καπιταλισμό δύναμη της μεγέθυνσης του περίφημου growth στα αγγλικά. Τι σημαίνει μεγέθυνση; Σημαίνει απλά πως η βασική παραγωγική δύναμη του συστήματος που είναι το κεφάλαιο πρέπει συνεχώς να μεγενθύνεται, δηλαδή να αυξάνεται, και μαζί του να συμπαρασύρει όλες τις δομικές δυνάμεις του συστήματος σε μεγέθυνση. Βασική ιδιαιτερότητα του κεφαλαίου ως μέσου παραγωγής είναι η δυνατότητά του να γεννά το ίδιο, νέο κεφάλαιο μέσα από την διαρκή επανεπένδυση των κερδών σε νέα μηχανήματα και νέες γραμμές παραγωγής. Αυτή η κίνηση είναι μια αναγκαστική κίνηση για το κεφάλαιο κυρίως λόγω του ανταγωνισμού των ιδιοκτητών του, αλλά και την ικανότητα της μηχανοποιημένης παραγωγής να γεννά όλο και πιο πολλούς παραγωγικούς κύκλους αντί για τους περιορισμένους φυσικούς κύκλους του κυνηγιού και της γης σε προηγούμενους τρόπους παραγωγής. Αν το κέρδος δεν επανεπενδυθεί θα πάψει να υφίσταται, και η παραγωγική διαδικασία θα σταματήσει, ο καπιταλιστής θα πτωχεύσει. Θα πτωχεύσει όμως ακόμα κι αν επενδύει αλλά με μεγαλύτερο κόστος από έναν ανταγωνιστή του. Θα πτωχεύσει αν δεν μπορεί να πουλήσει στην αγορά το προϊόν που παράγει. Έτσι είναι υποχρεωμένος να αναζητά συνεχώς την καινοτομία και την μείωση του κόστους. Έτσι το κεφάλαιο δεν ταυτίζεται με το χρήμα. Κεφάλαιο είναι ότι μπορεί να δημιουργήσει κέρδος. Έτσι τα διάφορα μηχανήματα που λειτουργούν στην βιομηχανία, την εξόρυξη μεταλλευμάτων και ορυκτών, τις μεταφορές, την επικοινωνία κλπ. είναι κεφάλαιο. Το χρήμα που δεν επενδύεται δεν είναι κεφάλαιο. Όμως και το χρήμα που επενδύεται σε χρηματοπιστωτικά προϊόντα και δάνεια είναι κεφάλαιο, εφόσον φέρνει κέρδος. Αυτό το σύστημα της διαρκούς μεγέθυνσης και επανεπένδυσης έχει καθιερωθεί να μετριέται μέσα από τον περίφημο δείκτη του ΑΕΠ, του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος, που χοντρικά αποτιμάει την αξία όλων των προϊόντων και υπηρεσιών που διακινούνται σε μια οικονομία μέσα σε ένα ημερολογιακό έτος. Το ΑΕΠ δεν μετράει ότι παράγεται, αλλά ότι πουλιέται, προϊόντα, μηχανήματα, μαζί με την εργασία και τις υπηρεσίες. Άρα αν μια οικονομία παράγει πολλά προϊόντα αλλά δεν μπορεί να τα πουλήσει το ΑΕΠ πέφτει. Για να καταλάβουμε τι σημαίνει διαρκής μεγέθυνση ας δούμε την αύξηση του ΑΕΠ στις ΗΠΑ και στον κόσμο: Το 1967 το ΑΕΠ των ΗΠΑ ήταν 834 δις δολάρια και το παγκόσμιο ΑΕΠ 3 τρις δολάρια. Το 1976 το ΑΕΠ των ΗΠΑ ήταν 1,8 τρις δολάρια και το παγκόσμιο ΑΕΠ 9 τρις δολάρια. Το 2011 το ΑΕΠ των ΗΠΑ ήταν 15 τρις δηλαδή 17 φορές μεγαλύτερο από το 1967 (!) και το παγκόσμιο ΑΕΠ ήταν 70 τρις δηλαδή 20 φορές μεγαλύτερο από το 1967 (!). Αν οι ρυθμοί αύξησης του ΑΕΠ είναι 3% τον χρόνο, τότε το 2100 το ΑΕΠ στις ΗΠΑ θα είναι 200 τρις και σε ολόκληρο τον κόσμο περίπου ένα τετράκις εκατομμύρια δολάρια! (Robbins 2012). Αυτά τα ιλιγγιώδη ποσά είναι το ελάχιστο για να μπορέσει ο καπιταλισμός να διατηρηθεί ως σύστημα! Ο παραλογισμός είναι τεράστιος αν φανταστεί κανείς πως ακόμα κι αν υποτεθεί πως το 2100 σταματάει η παγκόσμια παραγωγή θα χρειαστούν 2.800 χρόνια για να καταναλωθεί ότι έχει παραχθεί! Στην ουσία, όμως, όπως συμβαίνει ήδη και σήμερα, ένα τεράστιο μέρος αυτής της παραγωγής καταλήγει στα σκουπίδια, την ίδια ώρα που εκατομμύρια άνθρωποι πεθαίνουν από πείνα, μόνο και μόνο για να συντηρείται ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής. Επίσης το σημερινό επίπεδο της παραγωγικής δυνατότητας αρκεί για να τραφούν και να ζήσουν αξιοπρεπώς όλοι οι άνθρωποι του πλανήτη. Γιατί λοιπόν δεν σταματάμε εδώ; Η απάντηση είναι πως η καπιταλιστική παραγωγή δεν μπορεί να σταματήσει να μεγενθύνεται, γιατί ο μηχανισμός της παραγωγής κέρδους θα πάψει και τότε ολόκληρο το σύστημα θα καταρρεύσει. Θα προσπαθήσουμε να το καταλάβουμε αυτό διερευνώντας την διαδικασία των κρίσεων στον καπιταλισμό, μια διαδικασία που βρίσκεται σε εξέλιξη αυτή την στιγμή που μιλάμε και στην Ελλάδα, αλλά και σε ολόκληρο τον πλανήτη.

  1. Οι κρίσεις στον καπιταλισμό

Για την διερεύνηση των κρίσεων γενικά αλλά και της παρούσας κρίσης στον καπιταλισμό χρησιμοποίησα ως πηγές τρείς διαφορετικές προσεγγίσεις, την κλασική μαρξιστική προσέγγιση για τις κρίσεις, την νεομαρξιστική συστημική προσέγγιση του Ιμάνουελ Βάλερσταιν, και την αστικο-φιλελεύθερη προσέγγιση της «βιώσιμης ανάπτυξης» όπως αυτή παρουσιάζεται εύγλωττα στο βιβλίο «Πέρα από τα Όρια» των Meadows, Meadows και Randers ερευνητών του MIT που έκαναν την έρευνα για λογαριασμό της «λέσχης της Ρώμης» μιας αστικο-φιλελεύθερης οργάνωσης επιχειρηματιών και επιστημόνων. Αυτό το βιβλίο έχει γραφτεί 3 φορές, την πρώτη το 1972, την δεύτερη το 1992 και την τρίτη το 2004, εφαρμόζοντας ένα μοντέλο προβλέψεων με όλο και πιο νέα δεδομένα για την βιωσιμότητα του παγκόσμιου συστήματος, χωρίς να αναφέρεται ειδικά στον καπιταλισμό. Έχει μεγάλη αξία γιατί έχει γραφτεί από επιστήμονες που δεν είναι εξ αρχής αντίθετοι με τον καπιταλισμό, αλλά φτάνουν στα ίδια συμπεράσματα με αυτούς που είναι, στο ότι δηλαδή οδεύει προς άλυτες αντιφάσεις και κατάρρευση. Και οι τρεις προσεγγίσεις κατατείνουν στο συμπέρασμα πως το παγκόσμιο σύστημα δεν είναι βιώσιμο και πως με την σημερινή του δομή και τις τάσεις που έχει τώρα, αναμένεται να καταρρεύσει ανάμεσα στο 2050 και το 2100. Είναι πιθανό η διαδικασία της κατάρρευσης να έχει ήδη ξεκινήσει, και αυτό που ζούμε από το 2008 και μετά, να είναι η πρώτη φάση της κατάρρευσης του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως το παγκόσμιο σύστημα θα καταρρεύσει από μόνο του κι ένα νέο σύστημα θα αναδυθεί αυτόματα στην θέση του. Η συνειδητή δράση των ανθρώπων χρειάζεται για να κατευθύνει την εξέλιξη προς ένα σύστημα που θα αντικαταστήσει τον καπιταλισμό και δεν θα συμπαρασύρει τον πλανήτη στην καταστροφή μαζί με τον καπιταλισμό.

Κεντρικό σημείο, φυσικά, όλων των προσεγγίσεων είναι οι κρίσεις. Τι είναι όμως μια κρίση; Ο Βαλερστάιν υποστηρίζει πως κακώς ονομάζουμε κρίσεις τις φάσεις ύφεσης της καπιταλιστικής παραγωγής και πως κανονικά μια κανονική κρίση έχουμε όταν το σύστημα δεν μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί όπως πριν και πρέπει να αλλάξει. Έτσι χαρακτηρίζει ως κρίση μόνο την παρούσα κρίση του συστήματος που έχει ξεκινήσει από την δεκαετία του 1970. Παρόλα αυτά, αυτό που έχει επικρατήσει είναι να αποκαλούμε κρίσεις αυτό ακριβώς που αποποιείται ο Βαλερστάιν δηλαδή τις φάσεις της οικονομίας που υπάρχει στασιμότητα ή και μείωση της παραγωγής. Όπως είδαμε παραπάνω ο καπιταλισμός πρέπει συνέχεια να αυξάνει την παραγωγή για να διατηρείται και να αυξάνεται το κέρδος. Όταν λοιπόν η παραγωγή μειώνεται ή σταματάει, τότε σταματάει και το κέρδος. Άμεση συνέπεια είναι η αχρήστευση ενός μέρους του κεφαλαίου, μηχανές, εγκαταστάσεις, αδιάθετα προϊόντα, ενώ προηγούμενα κέρδη πηγαίνουν σε θησαυροφυλάκια και είδη πολυτελείας για τους καπιταλιστές αντί να επενδύονται στην παραγωγή. Άμεση συνέπεια είναι η απότομη αύξηση της ανεργίας, η απότομη χειροτέρευση του επιπέδου ζωής, κοινωνικές εκρήξεις κλπ. Η μαρξιστική προσέγγιση θεωρεί τις κρίσεις σύμφυτες με τον καπιταλισμό αλλά και στοιχείο ανανέωσής του, μιας και η χειροτέρευση του βιοτικού επιπέδου ρίχνει τόσο πολύ τα μεροκάματα που κάποια στιγμή είναι συμφέρον των καπιταλιστών να ξαναρχίσουν τις επενδύσεις. Αυτή η αντίληψη αν και θεωρητικά σωστή, είναι αποτέλεσμα μιας μεγάλης αφαίρεσης. Βλέπει τον καπιταλισμό ως κυρίως οικονομικό, κι όχι ευρύτερα κοινωνικό σύστημα. Βέβαια αναγνωρίζεται η ιστορικότητα των κρίσεων, τονίζεται ότι η κάθε κρίση κυοφορεί την επόμενη, κι ότι κάποια στιγμή το σύστημα θα φτάσει στα όριά του και δεν θα μπορεί να ανανεωθεί, αλλά δεν προσδιορίζονται ποτέ ακριβώς αυτά τα όρια. Αντίθετα αν δούμε τον καπιταλισμό αυστηρά ως οικονομικό σύστημα, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι μπορεί να ανανεώνεται συνεχώς, κι αυτό ακριβώς υποστηρίζουν οι αστοί οικονομολόγοι.

Το πρόβλημα είναι ότι την εποχή του Μαρξ οι κρίσεις είχαν όντως έναν κυκλικό χαρακτήρα, είχαν κύρια έκφραση την απότομη πτώση της βιομηχανικής παραγωγής και ήταν σχετικά συχνές. Η πρώτη τοποθετείται στα 1827 και οι επόμενες συνέβαιναν σχεδόν κάθε 10 με 15 χρόνια. Είχαν πιο τοπικό ή κλαδικό χαρακτήρα, ο οποίος όμως σταδιακά επεκτεινόταν και διευρυνόταν. Γύρω στα 1870 όμως άρχισαν οι κρίσεις να αποκτούν παγκόσμιο χαρακτήρα, και δεν είναι τυχαίο που όλο και πιο πολύ ενέπλεκαν πέρα από τον τομέα της βιομηχανικής παραγωγής και τον χρηματοπιστωτικό τομέα. Ο καπιταλισμός όμως αντιδρούσε στις κρίσεις κάθε φορά με διεύρυνση, εντατικοποίηση και επέκταση της παραγωγής σε νέους τομείς και σε νέες γεωγραφικές περιοχές. Θα δούμε παρακάτω πως γινόταν αυτό. Έτσι η κάθε επόμενη κρίση θα ήταν και πιο εκτεταμένη, και «πιο παγκόσμια». Η έμφαση λοιπόν πέρασε από την «κυκλικότητα» στην «συσσώρευση» ή «επέκταση». Δεν είναι τυχαίο που σήμερα μιλάμε για «παγκοσμιοποίηση». Η παγκοσμιοποίηση είναι η απάντηση του καπιταλισμού στην κρίση του 1973-1979, όπως και η απάντηση στις κρίσεις του 19ου αιώνα ήταν η αποικιοκρατία. Τα πλεονεκτήματα των συστημικών προσεγγίσεων του Βαλερστάιν και των ερευνητών της «βιώσιμης» ανάπτυξης είναι ότι βλέπουν τον καπιταλισμό ως ευρύτερο πολιτικό και κοινωνικό σύστημα η πρώτη, και ως αλληλεπιδρόν με το περιβάλλον σύστημα η δεύτερη. Έτσι ενώ ο μαρξισμός εντόπισε σωστά τα οικονομικά χαρακτηριστικά των κρίσεων, δεν μπόρεσε να προβλέψει τα οικονομικά και κυρίως πολιτικά εργαλεία που επινοούσε ο καπιταλισμός για να τις ξεπερνάει. Αυτά θα τα δούμε παρακάτω. Οι νεώτερες προσεγγίσεις όμως που τοποθετούν τον καπιταλισμό στο ευρύτερο πλαίσιο των κοινωνικών και περιβαλλοντικών σχέσεων, δείχνουν πως τα εργαλεία αυτά όχι μόνο δεν τον ανανεώνουν αλλά επιταχύνουν την δομική του κρίση και κατάρρευση. Πριν προχωρήσουμε, να σημειώσουμε πως τα νεοκλασικά οικονομικά και το σύγχρονο παρακλάδι τους, οι νεοφιλελεύθεροι οικονομολόγοι, δεν έχουν καμμιά θεωρία για τις κρίσεις. Η μόνη θεωρία που έχουν είναι η προσήλωση στην ελεύθερη αγορά και υποστηρίζουν πως οι κρίσεις προέρχονται από στρεβλώσεις της ελευθερίας της αγοράς. Τα μόνα εργαλεία που έχουν είναι η μελέτη της ελαστικότητας της ζήτησης, του ορίου δηλαδή που ένας καταναλωτής θα προτιμήσει ένα άλλο προϊόν από αυτό που του προσφέρεται, η μελέτη των επιχειρηματικών κύκλων κλπ. εργαλεία μιας μικρο-προσέγγισης εντελώς αντίθετης με την προσέγγιση της συνολικής εικόνας που προσφέρει η συστημική ανάλυση.  Ας εξετάσουμε όμως τώρα την κάθε προσέγγιση για την κρίση ξεχωριστά:

  1. Η κλασική μαρξιστική προσέγγιση για τις κρίσεις

Η κλασική μαρξιστική προσέγγιση για τις κρίσεις στον καπιταλισμό διακλαδώνεται σε τρεις αλληλοσυμπληρούμενες κατευθύνσεις, με την κάθε μια να δίνει έμφαση σε μια διαφορετική πλευρά της καπιταλιστικής παραγωγής. Η πρώτη δίνει έμφαση στην πτωτική τάση του κέρδους. Την έχουμε ξαναδεί στην προηγούμενη παράδοση. Σύμφωνα με αυτήν το κέρδος στον καπιταλισμό προκύπτει από την υπεραξία που παράγει η ζωντανή εργασία, δηλαδή από την διαφορά του μισθού του εργαζόμενου που προσδιορίζεται από την διατήρηση των μέσων διαβίωσής του, από την τελική τιμή του προϊόντος που προσδιορίζεται από την αγορά δηλαδή από τον ανταγωνισμό των καπιταλιστών. Αυτός ο ανταγωνισμός τους σπρώχνει στην τεχνολογική καινοτομία για να ρίξουν το κόστος. Η τεχνολογική καινοτομία όμως μειώνει το ποσοστό της ζωντανής εργασίας αλλά έτσι ρίχνει και το ποσοστό του κέρδους. Μεγάλη μείωση του ποσοστού κέρδους μειώνει τελικά ή και σταματάει την παραγωγή. Η προσέγγιση αυτή είναι σωστή, αλλά δεν είναι απόλυτη. Οι καπιταλιστές έχουν πολλούς τρόπους να μειώνουν το κόστος, μειώνοντας την τιμή των πρώτων υλών, τα μεταφορικά κόστη, τα κόστη προώθησης κλπ., αλλά τελικά και τους μισθούς μεταφέροντας τα εργοστάσια σε ζώνες χαμηλών μισθών. Στις προσπάθειες αυτές όμως έχουν την ανάγκη της συμβολής των εθνών κρατών, των ιμπεριαλιστικών πολέμων, της νομοθεσίας, των τραπεζών και πολλών άλλων. Άρα υπάρχει μια τάση να αντισταθμιστεί η απώλεια του ποσοστού κέρδους από την ζωντανή εργασία. Όμως αυτή η τάση δημιουργεί νέους ανταγωνισμούς και νέα επέκταση. Οι καπιταλιστές προσπαθούν να αλλάξουν τους όρους προσφοράς εργασίας με υπεργολαβίες με part time με δουλειά με το κομμάτι, συμπιέζοντας το κόστος εργασίας. Η τεχνολογία χρησιμοποιείται για να διασπάσει το εργατικό δυναμικό σε διαφορετικές χώρες και διαφορετικές ηπείρους. Το κράτος, δηλαδή τα λεφτά των φορολογουμένων, επιστρατεύεται για την εκτέλεση έργων υποδομής που κανονικά θα έπρεπε να επιβαρύνουν τους καπιταλιστές. Το κράτος αγοράζει μηχανές και υπηρεσίες από τους ιδιώτες με τα λεφτά των φορολογουμένων. Έτσι οι καπιταλιστές προσπαθούν να επιμερίσουν το κόστος των επενδύσεων στην τεχνολογία στην κοινωνία. Πάντα ωστόσο θα υπάρχει ένα ποσοστό ζωντανής εργασίας όποια κι αν είναι η τεχνολογική ή εργασιακή καινοτομία. Μόνο που αυτή η εργασία μπορεί να γίνει τόσο έμμεση, εξαρτημένη και εξ αποστάσεως που καθιστά σχεδόν αδύνατη την οργάνωση των εργαζομένων για την διεκδίκηση καλύτερων συνθηκών και μισθών.

Η δεύτερη κατεύθυνση για τις αιτίες της καπιταλιστικής κρίσης στον μαρξισμό είναι η κατεύθυνση της υπερπαραγωγής. Σύμφωνα με αυτήν κάθε τεχνολογική καινοτομία, κάθε καινούργιο προϊόν στην αγορά αναμένεται να έχει αρχικά υψηλή ζήτηση, οπότε και έλκει μεγάλο αριθμό καπιταλιστών που θα θέλουν να επενδύσουν σε αυτό. Όσο όμως και η τεχνολογία να μειώνει τους χρόνους και τις αποστάσεις, πάντα θα υπάρχει μια χρονική απόσταση ανάμεσα στην παραγωγή και την κατανάλωση ενός προϊόντος. Αυτή η απόσταση γίνεται ακόμη μεγαλύτερη αν συνυπολογίσουμε και τον χρόνο που χρειάζεται να παραγγείλει και να κατασκευάσει κανείς τις μηχανές που θα παράγουν το προϊόν. Υπάρχουν δύο είδη κεφαλαίου, το κεφάλαιο που προορίζεται για την κατασκευή άλλου κεφαλαίου δηλαδή μηχανών, και το κεφάλαιο που κατασκευάζει κατευθείαν προϊόντα για κατανάλωση. Εξ ορισμού το πρώτο είδος είναι πιο βραδυκίνητο και χρονοβόρο. Αυτή η χρονική απόσταση σε συνδυασμό με τον αυξημένο ανταγωνισμό για την κατασκευή προϊόντων με μεγάλη ζήτηση, δημιουργεί την υπερπαραγωγή προϊόντων που σε κάποιο σημείο φτάνουν στο όριο της κερδοφορίας, αφού η αυξημένη προσφορά ρίχνει τις τιμές. Έτσι ένα μεγάλο ποσοστό προϊόντων είτε μένει αδιάθετο, είτε δεν συμφέρει πια να παραχθεί. Παραδείγματα τέτοιων συνθηκών έχουμε πάρα πολλά, όταν κλείνουν εργοστάσια, που κατά τα άλλα είναι βιώσιμα κι έχουν περιθώρια λειτουργίας, αλλά δεν έχουν πια το κέρδος που θα ήθελαν οι καπιταλιστές. Η κατάσταση γίνεται ακόμα πιο εκρηκτική όταν τα προϊόντα που προσφέρονται δεν είναι υλικά, αλλά χρηματοπιστωτικά, δηλαδή δάνεια και ομόλογα. Στην ουσία λόγω των κρίσεων βιομηχανικής παραγωγής μετά το 1975 οι καπιταλιστές στράφηκαν σταδιακά σε αυτά τα προϊόντα με αποτέλεσμα να φτάσουμε στην εκρηκτική κρίση του 2008. Η υπερπαραγωγή προκρίνεται από τους περισσότερους ορθόδοξους μαρξιστές ως η κύρια αιτία των κρίσεων στον καπιταλισμό. Ωστόσο δεν μπορεί να εξηγηθεί επαρκώς πως μέσα από αυτήν θα φτάσει ο καπιταλισμός στην κατάρρευση. Ο λόγος είναι ότι μετά από κάθε κρίση υπερπαραγωγής ακολουθεί μια φάση καταστροφής μέρους του κεφαλαίου (μαζί βέβαια με την καταστροφή χιλιάδων εργαζομένων) με σκοπό μια νέα φάση «ανάπτυξης» με νέα προϊόντα. Θεωρητικά αυτός ο κύκλος μπορεί να διαρκεί για πάντα.

Μια τρίτη κατεύθυνση εξήγησης των κρίσεων στον μαρξισμό είναι αυτή της υποκατανάλωσης. Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση, λόγω της υπεραξίας που καρπώνονται οι καπιταλιστές, η μισθωτή εργασία δεν μπορεί να έχει ποτέ την αγοραστική δύναμη να καταναλώσει τα προϊόντα που παράγονται. Έτσι η κρίση είναι μια διαρκώς λανθάνουσα κατάσταση του συστήματος. Η αύξηση μισθών μπορεί προσωρινά να απορροφήσει ένα μέρος της παραγωγής αλλά ποτέ ολόκληρο, και η συσσώρευση αδιάθετων προϊόντων θα φέρει πάλι το σταμάτημα της παραγωγής. Προεξέχουσα υποστηρικτής αυτής της θεωρίας ήταν η Ρόζα Λούξεμπουργκ η οποία επιχείρησε να ερμηνεύσει και τον ιμπεριαλισμό και την διαρκή επέκταση με βάση αυτή την αντίληψη. Συγκεκριμένα υποστήριξε πως ο ιμπεριαλισμός στην ουσία αναζητά και δημιουργεί νέες αγορές για την διάθεση των αδιάθετων προϊόντων λόγω της υποκατανάλωσης. Αυτή η αντίληψη είναι μόνο εν μέρει σωστή, κυρίως γιατί στις ζώνες της περιφέρειας που ελέγχει ο καπιταλισμός η αγοραστική δύναμη των εργαζομένων είναι πολύ μικρή για να απορροφήσει αυτά τα προϊόντα. Ως θεωρία όμως είναι σημαντική γιατί είναι η πρώτη απόπειρα του μαρξισμού να δει τον καπιταλισμό ως παγκόσμιο σύστημα.

Συμπερασματικά θα λέγαμε πως ο μαρξισμός είδε σωστά πολλές πλευρές της καπιταλιστικής παραγωγής ως αντιφατικές, αλλά έμεινε προσηλωμένος στην κυκλικότητα ή έστω την σπειροειδή εξέλιξη του καπιταλισμού ως κλειστού συστήματος. Ακολουθούν δυο προσεγγίσεις που δίνουν έμφαση στον συσσωρευτικό χαρακτήρα και στην ανοιχτότητα του συστήματος.

  1. Ο Καπιταλισμός ως παγκόσμιο σύστημα και η προσέγγιση του Wallerstein

O Wallerstein στην ουσία συνέχισε από εκεί που σταμάτησε η Ρόζα Λούξεμπουργκ αλλάζοντας όμως κάποια βασικά σημεία της προσέγγισής της, σύμφωνα και με την εμπειρία του 20ου και όχι πια του 19ου αιώνα που ήταν αρκετά διαφορετική. Η προσέγγισή του ξεκινά από την συνολική εικόνα του καπιταλισμού ως παγκόσμιου συστήματος και όχι πιά με βάση την εικόνα της μεμονωμένης καπιταλιστικής επιχείρησης όπως έκαναν τα κλασικά οικονομικά και εν μέρει και ο Μαρξισμός. Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, λοιπόν, το παγκόσμιο σύστημα περιλαμβάνει τις χώρες του καπιταλιστικού κέντρου, τις χώρες της ημι-περιφέρειας όπως ας πούμε η Ελλάδα, κάποιες χώρες της Λατινικής Αμερικής, της ανατολικής Ευρώπης κλπ. και τις χώρες της περιφέρειας, ή όπως τις αποκαλούμε τις χώρες του τρίτου κόσμου. Ο καπιταλισμός σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση ούτε δημιούργησε ποτέ, ούτε ενδιαφερόταν να δημιουργήσει μακρινές αγορές στην περιφέρεια για την κατανάλωση των προϊόντων του. Αυτό που τον ενδιέφερε ήταν δύο πράγματα: πρώτον η εξασφάλιση φτηνών πρώτων υλών, φτηνών εισροών για την βιομηχανία του, και δεύτερον η εξασφάλιση φτηνού εργατικού δυναμικού ως εναλλακτικού από το ακριβό προλεταριάτο του κέντρου. Η διαδικασία αυτή εξηγεί την διαρκή παγκόσμια επέκταση, αλλά ταυτόχρονα υπογραμμίζει και το όριο του συστήματος, που είναι αντικειμενικό και όχι βολονταριστικό. Δεν είναι δηλαδή η επιθυμία και η οργάνωση της εργατικής τάξης που θα ανατρέψει τον καπιταλισμό, αλλά η εξάντληση των ορίων του. Ποια είναι αυτά τα όρια; Ο Wallerstein δέχεται ολόκληρη την μαρξιστική θεωρία για τις κρίσεις ως ισχύουσα αλλά όχι επαρκή για την κατάδειξη των ορίων του καπιταλισμού. Υποστηρίζει πως η βασική πηγή κέρδους στον καπιταλισμό, παρόλες τις τεχνολογικές καινοτομίες, παρόλη την στροφή στα χρηματιστήρια και στα δάνεια, και παρόλη την διόγκωση των υπηρεσιών στις χώρες του κέντρου, ήταν και παραμένει η συμπίεση του κόστους εργασίας. Έτσι παίρνει όλη την θεωρία της Λούξεμπουργκ και την αναποδογυρίζει, από την κατανάλωση στην παραγωγή. Θέτει έτσι το όριο του καπιταλισμού ως συστήματος στην εξάντληση των αποθεμάτων φτηνής εργασίας στον κόσμο.

Η λογική αυτή βλέπει το σύστημα σωρευτικά κι όχι κυκλικά. Δηλαδή το σύστημα αναπτύσσεται συνεχώς με κινητήριο μοχλό την εκμετάλλευση της εργασίας. Όσο υπάρχουν αποθέματα φτηνής εργασίας το σύστημα θα εξακολουθεί να αναπτύσσεται, όταν όμως αυτά εξαντληθούν το σύστημα θα καταρρεύσει. Φυσικά το σχήμα σηκώνει συζήτηση, όμως είναι κατανοητό και ταιριάζει αρκετά με την παγκόσμια εμπειρία. Αν δούμε την ιστορία του καπιταλισμού σωρευτικά κι όχι κυκλικά, θα διαπιστώσουμε πως η διαιώνισή του βασίζεται σε δυο πράγματα που είναι εντελώς άσχετα με τις αιτιάσεις της οικονομικής επιστήμης και τις υποτιθέμενες λειτουργίες της ελεύθερης αγοράς: Το πρώτο είναι η όλο και πιο ισχυρή παρέμβαση του κράτους υπέρ των καπιταλιστών και το δεύτερο, παρεμφερές με το πρώτο η καταλήστευση των πρώτων υλών και της φτηνής εργασίας των χωρών της περιφέρειας σε όφελος του κέντρου. Μετά την κρίση του 1929 η παρέμβαση του κράτους για την δημιουργία θέσεων απασχόλησης έγινε επιτακτική ανάγκη, αφού φαινόταν πως η ανεξέλεγκτη αγορά οδηγούσε μέσω της υπερπαραγωγής σε ολική καταστροφή. Σε θεωρητικό επίπεδο την ανάγκη αυτή την εξέφρασε ο Κέυνς σε πολιτικό επίπεδο το New Deal στην Αμερική και ο Χίτλερ στην Γερμανία. Οι πολεμικές βιομηχανίες ήταν το αντίδοτο στην κρίση. Οι παραγγελίες σε αυτές ήταν κρατικές παραγγελίες. Το κράτος μέσω του πολέμου ανέλαβε να σώσει τον καπιταλισμό. Μετά την καταστροφή του πολέμου υπήρχε μια περίοδος άνθισης της βιομηχανίας αλλά σύντομα η υπερπαραγωγή ξαναχτύπησε, μαζί με την ενεργειακή κρίση. Η απάντηση ήταν η πτώση της βιομηχανικής παραγωγής και η στροφή στα χρηματοπιστωτικά προϊόντα. Τα κράτη για να κρατήσουν τα επίπεδα της απασχόλησης δανείζονταν από τράπεζες, οπότε οι τράπεζες έγιναν πιο επικερδείς από την βιομηχανία. Όμως ούτε η βιομηχανία έπαψε να υπάρχει ούτε οι ανάγκες για πρώτες ύλες. Όλα τα προϊόντα έχουν κάποια έστω και μακρινή αναφορά στην βιομηχανία, ενώ και οι υπηρεσίες, μεταφορές κλπ. έχουν ανάγκη την υποδομή που φτιάχνει η βιομηχανία. Τα δανεισμένα κράτη άρχισαν να χρεωκοπούν, πρώτα της Αφρικής και ύστερα της Λατινικής Αμερικής μιας και ξεπουλούσαν φτηνά τις πρώτες ύλες κι αγόραζαν πολύ ακριβά τις μηχανές και τα προϊόντα. Οι τράπεζες του καπιταλιστικού κέντρου και το ΔΝΤ έβαλαν στο χέρι ολόκληρες χώρες, ολόκληρες ηπείρους. Η φτωχοποίηση έδωσε στις πολυεθνικές τα φτηνά εργατικά χέρια που ήθελαν για την συμπίεση του κόστους. Έτσι μια τριπλή υπεραξία μεταφέρεται από την περιφέρεια στο κέντρο: πρώτες ύλες, δάνεια, φτηνή εργασία.

Σύμφωνα με τον Wallerstein οι περιοχές με πρώην αγρότες και ανθρώπους εκτός μισθωτής εργασίας στον πλανήτη εξαντλούνται. Όσοι λοιπόν μπαίνουν στην μισθωτή εργασία μπαίνουν τελικά και στον κύκλο υπερπαραγωγής-υποκατανάλωσης, ενώ ταυτόχρονα διεκδικούν έστω και σταδιακά τα αγαθά του δυτικού εργαζόμενου. Για αυτό και ο ρατσισμός είναι τόσο σημαντικός για το σύστημα, για αυτό και το ζήτημα των μεταναστών, προσφύγων κλπ. είναι τόσο σημαντικό. Η θέαση του καπιταλισμού ως παγκόσμιου συστήματος μας επιτρέπει να εξηγήσουμε πολλά φαινόμενα του σύγχρονου κόσμου, ως ολικά φαινόμενα, χωρίς να χρειάζεται να ανατρέξουμε στο κλασικό μαρξιστικό σχήμα εργατικής και αστικής τάξης. Για παράδειγμα το φαινόμενο του Ισλαμικού Κράτους. Όλα ξεκινούν με την αραβική άνοιξη, δηλαδή από μια υγιή αντίδραση των νοικοκυριών σε αυταρχικά καθεστώτα που πλουτίζουν από την διαπραγμάτευση του πετρελαίου με τους καπιταλιστές. Οι καπιταλιστές βλέπουν τις εξεγέρσεις σαν μια ευκαιρία να βάλουν χέρι στις πρώτες ύλες με καλύτερους όρους και εξοπλίζουν ακραία στοιχεία με σκοπό να ελέγξουν την εξέγερση προς όφελός τους. Αυτοί όμως αυτονομούνται εφόσον προσελκύουν περιθωριοποιημένους απόκληρους των δυτικών μητροπόλεων εξοπλισμένους με απύθμενο ταξικό μίσος για τους δυτικούς. Ένα τεράστιο χάος είναι το αποτέλεσμα, αλλά οι αιτίες βρίσκονται όχι απλά στην αρχιτεκτονική του παγκόσμιου συστήματος αλλά και στο γεγονός ότι δεν συγκρούονται δυο τάχα αντίθετοι πολιτισμοί και θρησκείες αλλά ομάδες που είναι εξοικειωμένες και εκπαιδευμένες από τον ίδιο πολιτισμό και τις ίδιες αξίες του σκληρού ανταγωνισμού και της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης.

  1. Ο Καπιταλισμός ως ασύμβατος με την επιβίωση του Πλανήτη

Άφησα τελευταία την προσέγγιση της «βιώσιμης ανάπτυξης» γιατί έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον εξαιτίας πρώτον ότι υποστηρίζεται από ανθρώπους που δεν είναι κατ’ αρχήν αντίθετοι στον καπιταλισμό και την ελεύθερη αγορά, και δεύτερον γιατί είναι η πιο ολοκληρωμένη συστημική προσέγγιση αφού συμπεριλαμβάνει όχι μόνο την κοινωνία των ανθρώπων και την παγκόσμια παραγωγή, αλλά και το περιβάλλον ως πηγή πρώτων υλών, δηλαδή ως εισροές για την οικονομία, και ως «καταβόθρα» για τα απόβλητα, δηλαδή ως κομμάτι των τελικών εκροών. Στα ελληνικά υπάρχει και νομίζω κυκλοφορεί ακόμα η έκδοση του 1992 που μεταφράστηκε και εκδόθηκε από την Οικολογική Κίνηση Καλαμάτας με τίτλο «πέρα από τα όρια». Στην βιβλιογραφία έχω και την έκδοση του 2004 στα αγγλικά. Όποιος θέλει μπορώ να του την στείλω σε Pdf. Στην έκθεση αυτή εξετάζονται τέσσερις βασικοί συντελεστές του παγκόσμιου συστήματος: 1. το περιβάλλον ως πηγή πρώτων υλών για την ενέργεια και την βιομηχανία, 2. το κεφάλαιο ως βασική παραγωγική δύναμη, κυρίως με την μορφή μηχανημάτων και όχι χρήματος, γιατί τα χρήματα πέρα από το ότι σήμερα μπορεί να είναι και άυλα, όπως είπαμε παραπάνω μπορεί να είναι κεφάλαιο, μπορεί όμως και να μην είναι, ανάλογα με την χρήση τους 3. ο παγκόσμιος πληθυσμός και 4. Το περιβάλλον ως καταβόθρα, δηλαδή ως δέκτης όλων των αποβλήτων της βιομηχανικής παραγωγής. Βασικές έννοιες του μοντέλου που χρησιμοποιούν οι ερευνητές του ΜΙΤ είναι δύο: ο υπερακοντισμός (overshooting) και η εκθετική μεγέθυνση (exponential growth). Ο υπερακοντισμός συμβαίνει όταν ξεπερνάμε τα όρια μιας κατάστασης από κεκτημένη ταχύτητα, χωρίς να έχουμε πρόθεση για κάτι τέτοιο. Όταν ας πούμε τρώμε τόσο πολύ με αποτέλεσμα να μην μπορούμε να χωνέψουμε, όταν φρενάρουμε το αυτοκίνητο πολύ αργά για να αποτρέψουμε μια σύγκρουση, ή όταν ένας αλιευτικός στόλος αυξάνεται τόσο πολύ που τελικά τα ψάρια που αλιεύει εξαφανίζονται. Είναι προφανές ότι από την φύση του ο καπιταλισμός συγκροτεί μια ιστορία διαρκών υπερακοντισμών και αυτή είναι η ιστορία όλων των κρίσεων υπερπαραγωγής. Μεγαλύτερο ενδιαφέρον συγκεντρώνει η έννοια της εκθετικής αύξησης. Εκθετική αύξηση είναι αυτή που συμβαίνει με διαρκώς αυξανόμενους ρυθμούς με αποτέλεσμα κι αυτή την υπέρβαση των ορίων. Ένα παράδειγμα είναι η αύξηση των νούφαρων σε μια λίμνη. Ας πούμε ότι αρχικά στην λίμνη είναι ένα μόνο νούφαρο το οποίο όμως έχει την ιδιότητα να διπλασιάζεται μια φορά την ημέρα. Η έκταση της λίμνης είναι τέτοια που θα καλυφθεί εντελώς από νούφαρα σε 30 μέρες. Προσοχή όμως: την 29 μέρα μόνον η μισή λίμνη θα έχει καλυφθεί με νούφαρα! Κάποιος λοιπόν που δεν γνωρίζει ότι η αύξηση των νούφαρων είναι εκθετική μπορεί να νομίζει ότι έχει αρκετό χρόνο στην διάθεσή του για να περιορίσει τα νούφαρα της λίμνης. Ένα άλλο διάσημο παράδειγμα είναι όταν ένας αυλικός δώρισε ένα σκάκι σε έναν Πέρση βασιλιά. Ο βασιλιάς του είπε «τι θες για ανταπόδωση;» κι αυτός είπε θέλω έναν κόκκο στάρι που θα διπλασιάζεται σε κάθε τετράγωνο του σκακιού. Ο βασιλιάς το θεώρησε απλό, αλλά όταν έφτασε στο εξηκοστό τέταρτο τετράγωνο του σκακιού οι συνεχείς αναδιπλασιασμοί είχαν φτάσει τους κόκκους σταριού σε δισεκατομμύρια, και δεν υπήρχαν τόσοι πολλοί ούτε στο βασίλειο του, ούτε σε ολόκληρο τον κόσμο. Το εντυπωσιακό με την έκθεση των Meadows, Meadows και Randers είναι ότι αποδυκνείουν με στοιχεία πως και η αύξηση του κεφαλαίου, αλλά και η αύξηση του πληθυσμού στην γη από το 1700 και έπειτα, δηλαδή με την εδραίωση του καπιταλισμού, είναι εκθετική. Αυτό σημαίνει πως και η εξάντληση των φυσικών πόρων από όπου αντλεί ενέργεια το κεφάλαιο, και τροφή ο άνθρωπος είναι εκθετική. Επίσης και η πλήρωση των καταβοθρών των αποβλήτων, των στερεών, υγρών και αερίων υπολειμμάτων της βιομηχανίας ακολουθεί εκθετική αύξηση!

Σύμφωνα με τους συγγραφείς της έρευνας το παγκόσμιο σύστημα έχει ήδη φτάσει τα όριά του και οδηγείται στην κατάρρευση ανάμεσα στο 2050 και το 2100. Ο πληθυσμός αυξάνεται εκθετικά στην παγκόσμια περιφέρεια γιατί λόγω των τεράστιων ανισοτήτων οι φτωχοί προσδοκούν κάποιο οικονομικό όφελος από τα πολλά παιδιά. Όσο η ανισότητα παραμένει τόσο αυτή η τάση δεν θα αντιστρέφεται. Το αποτέλεσμα είναι η εντατικότερη καλλιέργεια για τροφές και η συνακόλουθη διάβρωση των εδαφών και η ερημοποίηση. Ο συσχετισμός δύο και παραπάνω στοιχείων, για παράδειγμα, πληθυσμός, αποθέματα τροφής, διάβρωση εδαφών, στο μοντέλο αποκαλείται «βρόχος ανατροφοδότησης» και είναι θετικός όταν αυξάνει και αρνητικός όταν μειώνεται. Όλοι οι βρόχοι στο μοντέλο του ΜΙΤ είναι θετικοί! Επίσης η μονομερής προσήλωση στην λεγόμενη «ανάπτυξη» δηλαδή στην αύξηση του κύκλου εργασιών της βιομηχανίας και των υπηρεσιών (οι οποίες επίσης παρά την τεράστια διόγκωσή τους χρησιμοποιούν βιομηχανικά προϊόντα, υπολογιστές, αυτοκίνητα, κτήρια κλπ.) εξαντλεί σταθερά τους φυσικούς πόρους και αυξάνει τα απόβλητα. Νέα μηχανήματα για την εξόρυξη καυσίμων σε μεγαλύτερο βάθος, και για τον καθαρισμό των αποβλήτων σημαίνουν νέα αύξηση των απαραίτητων κεφαλαίων. Ο ρυθμός μεγέθυνσης της παγκόσμιας οικονομίας, δηλαδή το ΑΕΠ, πρέπει να είναι τουλάχιστον 3% και για τον Γκρίνσπαν 5%, για να επιβιώνει ο καπιταλισμός και να κρατιέται το βιοτικό επίπεδο της δύσης ικανοποιητικά. Αυτό σημαίνει διπλασιασμό του ΑΕΠ σε 30 χρόνια. Ο τρόπος που μετριέται το ΑΕΠ είναι σκανδαλώδης. Δεν μετριούνται καθόλου οι ζημιές στο περιβάλλον και τα απόβλητα. Από μια μεγάλη πυρκαγιά, για παράδειγμα, οι υπερωρίες των πυροσβεστών, το νερό που σπαταλιέται, και το πετρέλαιο των οχημάτων αυξάνουν το ΑΕΠ! Άρα η καταστροφή του περιβάλλοντος αποτιμάται θετικά αν αυξάνει το ΑΕΠ!

Οι απολογητές του συστήματος υποστηρίζουν ότι η τεχνολογία και η αγορά θα μπορέσουν να προλάβουν την καταστροφή. Η αλήθεια είναι ότι η αντιρρυπαντική τεχνολογία θέλει χρόνο και κεφάλαιο για να αναπτυχθεί, εμποδίζεται από λόμπυ και πολιτικές αποφάσεις ενώ η χρονική καθυστέρηση είναι σημαντική, αφού η μόλυνση εκδηλώνεται 20 και 30 χρόνια ύστερα από την έκλυση στο περιβάλλον των βλαβερών ουσιών. Από την άλλη η αγορά επιταχύνει αντί να επιβραδύνει την καταστροφή! Ένα παράδειγμα είναι η σταδιακή εξαφάνιση του γαλαζόπτερου τόνου από τα νερά της Ιαπωνίας. Η αλιεία γενικά αλλά και η μόλυνση των θαλασσών είναι ένα τρανταχτό παράδειγμα πλήρους αποτυχίας της αγοράς. Με την σταδιακή εξαφάνιση του γαλαζόπτερου τόνου στην Ιαπωνία η αγορά αντέδρασε με την μεγάλη αύξηση της τιμής στην αγορά. Έτσι έφτασε να πουλιέται 200 δολάρια το κιλό (!) στην αγορά του Τόκιο! Αυτό όμως αντί να αποθαρρύνει τους καταναλωτές, ενθάρρυνε τους ψαράδες να ψαρεύουν ακόμα πιο εντατικά τους τόνους, αφού μπορούσαν να τους πουλήσουν τόσο ακριβά! Πάντα θα υπήρχαν αγοραστές στα ψηλά στρώματα και τα ακριβά εστιατόρια, ακόμα και σε αυτή την τιμή. Αυτό οδήγησε στην πλήρη εξαφάνιση του γαλαζόπτερου τόνου! Πολλοί ψαράδες έλεγαν: Τι να κάνουμε; Πρέπει να ζήσουμε…Τώρα θα στραφούμε στο επόμενο ακριβό ψάρι, μέχρι να εξαφανιστεί κι αυτό.

  1. Συμπεράσματα

Εξετάσαμε τρείς διαφορετικές προσεγγίσεις για τον προσδιορισμό της παγκόσμιας κρίσης. Η μαρξιστική δίνει έμφαση στις ιδιότητες και τα χαρακτηριστικά του κεφαλαίου, η συστημική του Wallerstein στον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας και η περιβαλλοντική στις εισροές από και τα απόβλητα προς την φύση. Και οι τρείς υποστηρίζουν πως το σύστημα έχει φτάσει στα όριά του και πλησιάζει στην κατάρρευση. Ενδεχομένως πολλοί να νομίζουν ότι με την νέο-φιλελεύθερη στροφή προς τα άυλα εμπορεύματα και το χρήμα, ο καπιταλισμός έχει αλλάξει τον χαρακτήρα του. Πολλοί μιλάνε για μετανεωτερική, μεταβιομηχανική κοινωνία κλπ. Είναι βέβαιο πως οι νέες τεχνολογίες έχουν αλλάξει την μορφή του καπιταλισμού, αλλά όχι την ουσία του. Όλες οι έρευνες δείχνουν πως η βιομηχανία μπορεί να έχει σχεδόν εξαφανιστεί από το καπιταλιστικό κέντρο, έχει όμως μεταναστεύσει στην περιφέρεια. Η εκμετάλλευση των πρώτων υλών είναι σήμερα η ίδια όπως και στην αποικιοκρατία, όλα τα ελαφρά μέταλλα από τα οποία φτάχνονται υπολογιστές και κινητά εξορύσσονται από την Αφρική και τη Λατινική Αμερική. Τα δάνεια και το άυλο χρήμα ακολουθούν το ίδιο μοντέλο υπερπαραγωγής όπως παλιότερα και τα βιομηχανικά προϊόντα. Όλες οι χώρες είναι χρεωμένες σχεδόν στο 100% και πολλές στο 200% του ΑΕΠ τους. Το χρέος σημαίνει ότι πρέπει να παράγουν περισσότερα για να πληρώνουν τους τόκους! Έτσι η παραγωγή δεν πρέπει ποτέ να σταματάει. Το παγκόσμιο ΑΕΠ είναι 20 τρις δολάρια και τα λιμνάζοντα κεφάλαια είναι 600 τρις δολάρια. Οι καπιταλιστές δεν έχουν τι να τα κάνουν, δεν συμφέρει το κέρδος στην βιομηχανία, και για αυτό τα κάνουν δάνεια στα κράτη και τους πολίτες, οι οποίοι όμως πρέπει να παράγουν για να πληρώνουν τους τόκους! Στην ουσία τίποτα δεν έχει αλλάξει. Η ανισότητα βαθαίνει. Η Αφρική λεηλατήθηκε, σήμερα διαλύουν και τον αραβικό κόσμο, η καταστροφή χτυπάει και τη νότια Ευρώπη. Η υπερσυσσώρευση χρέους ωστόσο κάνει ολόκληρο τον κόσμο μια ωρολογιακή βόμβα. Κάθε επιβράδυνση στα διάφορα ΑΕΠ σημαίνει ότι αφαιρείται η δυνατότητα από τις οικονομίες να αποπληρώσουν τα χρέη τους στο μέλλον. Οι εξεγέρσεις των εργατών στην Κίνα και αλλού αρχίζουν να δείχνουν τα όρια της υπερεκμετάλλευσης. Εκεί που ο καπιταλισμός γύρω στα 1990 φαινόταν να θριαμβεύει, σήμερα φαίνεται πως το μόνο σίγουρο είναι η κατάρρευσή του! Αυτό όμως μας βάζει ένα καθήκον επείγον και επιτακτικό. Να προσπαθήσουμε να αποτρέψουμε την καταστροφή του πλανήτη μαζί με αυτήν του καπιταλισμού, και να συλλάβουμε την οικοδόμηση ενός εναλλακτικού συστήματος με όση περισσότερη ακρίβεια μπορούμε, λαμβάνοντας υπόψη τις σύγχρονες αντιθέσεις αλλά και τις αποτυχίες του παρελθόντος. Με αυτό το ζήτημα θα ασχοληθούμε στην 6η και τελευταία παράδοση αυτής της σειράς.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

2009       IMMANUEL WALERSTEIN «ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΛΑΒΟΥΜΕ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΜΑΣ» ΘΥΡΑΘΕΝ

2016    Αποσπάσματα από το WORLD SYSTEM’S ANALYSIS,

http://wp.me/p6SlTY-4s

2012  SCOTT, HARRISON. Μια εισαγωγική εξήγηση της καπιταλιστικής οικονομικής κρίσης. (αποσπάσματα) http://rioters.espivblogs.net/2012/09/30/crisis/

1999 DONELLA MEADOWS, DENNIS MEADOWS, JORGEN RANDERS, «ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΑ ΟΡΙΑ» ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

2005 LIMITS TO GROWTH-THE 30 YEARS UPGRADE (Υπάρχει σε PDF)

2012 RICHARD H. ROBBINS, THE MYTH OF SUSTAINABILITY AND THE QUARDILLION DOLLAR      ECONOMY: WHY MUST THE ECONOMY GROW? http://montreal.degrowth.org/downloads/papers/R008_Robbins.pdf

1992       ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΗΛΙΟΣ «Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΡΙΣΕΙΣ» ΘΕΣΕΙΣ  http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&task=view&id=393&Itemid=29

2012       ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΟΛΙΟΣ «Η ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΡΙΣΕΙΣ» ISKRA  http://www.iskra.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=8826:kriseis-tolios&catid=54:anpolitiki&Itemid=284            

Advertisements
This entry was posted in Κρίση, Καπιταλισμός, Οικονομική Ανθρωπολογία and tagged , . Bookmark the permalink.

3 Responses to 3η παράδοση οικονομικής ανθρωπολογίας: Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΩΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΣΤΗΜΑ- ΟΙ ΚΡΙΣΕΙΣ- Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΔΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΑΞΕΠΕΡΑΣΤΗ, Ολόκληρη η Εισήγηση

  1. Ο/Η L’Enfant de la Haute Mer λέει:

    …………. στην ΛαμπηδΟνα……….

    Μου αρέσει!

  2. Ο/Η L’Enfant de la Haute Mer λέει:

    …… 11.00 πμ. στην Λαμπηδώνα : Δεν βρέθηκε!!
    Υπάρχει μόνο η: …… 11.00 πμ. στην ΛαμπηδΟνα……….
    Ηρεμήστε !!

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s