Ανθρωπολογία του Χορού. 5η παράδοση Τέχνης με την Μιμήνα Πατεράκη: Κυριακή 15/5 στις 11 πμ στη Λαμπηδόνα

10101746

Στα πλαίσια της ενότητας Ανθρωπολογία της Τέχνης, την Κυριακή 15/5 στις 11 πμ. στη Λαμπηδόνα η Μιμήνα Πατεράκη θα παρουσιάσει την παράδοση με τίτλο «Ανθρωπολογία του Χορού» και με μελέτη περίπτωσης τον κινηματογραφικό χορό του Ζορμπά. Ακολουθεί η περίληψη της εισήγησης καθώς και βασικά κείμενα πάνω στα οποία θα στηριχτεί η εισήγηση:

Ανθρωπολογία του Χορού

   Ο χορός ως οπτικό σύστημα, πολιτισμικής παραγωγής, κοινωνικής διάδρασης & προσωπικής εμπειρίας: Διαφορετικές εθνογραφικές πτυχές του κινηματογραφικού χορού του Ζορμπά.

Η προσέγγιση του χορού ως ένα «σημαντικό κινητικό σύστημα» (Τhomas, 2003) που βρίσκεται σε διαρκή συνδιαλλαγή με το κοινωνικό του περιβάλλον, αποτελεί τη συνισταμένη μιας σειράς διαφορετικών ερευνητικών προσεγγίσεων που συμπορευόμενες με τα αντίστοιχα επιστημολογικά ρεύματα έχουν διευρύνει τους ορίζοντες μελέτης του (Thomas, 2003; Ζωγράφου, 2006). Η ενότητα αυτή έχει ως σκοπό να εστιάσει στην ανθρωπολογική προσέγγιση του χορού και πιο συγκεκριμένα στην μελέτη του ως ‘οπτικό σύστημα’ (Πατεράκη 2013), δηλαδή ως ένα ‘ανθρώπινο αναπαραστατικό σύστημα’, που επιτρέπει τη μελέτη της πολιτισμικής παραγωγής, της κοινωνικής διάδρασης και της προσωπικής εμπειρίας (Pink 2001).

Ένα ευρύ φάσμα ταινιών παγκοσμίως εμπεριέχει ‘μουσική και χορό’ άλλοτε σε κεντρικό και άλλοτε σε περιφερειακό ρόλο (Dodds, 2001) διαμορφώνοντας ένα πολύχρωμο ψηφιδωτό.  Από τα αμερικάνικα μιούζικαλ και τις ινδικές ταινίες έως τις αξέχαστες χορευτικές στιγμές, όπως το τανγκό του Αλ Πατσίνο στο Άρωμα Γυναίκας ή το χορός του  Ζορμπά αλλά και ο χορός της Άννας Παύλοβα στη Λίμνη των Κύκνων το 1924 και οι «τελετουργικοί» χοροί στο Μπαλί το 1936 η κινηματογράφηση του χορού διαμορφώνει ένα ευρύ δίκτυο ‘εν δυνάμει εθνογραφικών κείμενων’ (Clifford and Marcus, 1986) ανάλογα με τον τρόπο που χρησιμοποιούμε το δίκτυο αυτό (Loizos, 1993; Pink, 2007). Στο πλαίσιο αυτό, το οπτικό υλικό των κάθε είδους κινηματογραφήσεων του χορού αναδεικνύεται ως τόπος διαλόγου (Banks 2001), όπου εμφανίζονται οι τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι διαπραγματεύονται κρίσιμα ζητήματα της κοινωνικοπολιτικής τους ζωής.

Δίνοντας έμφαση σε εθνογραφικά παραδείγματα αναφορικά με τον κινηματογραφικό χορό του Ζορμπά θα ξεδιπλώσουμε τους τρόπους με τους οποίους ο αναλυτικός φακός του χορού μάς καθοδηγεί μέσα στα μονοπάτια των κοινωνικών ζυμώσεων και μπορεί να  εμβαθύνει την κατανόηση των τρόπων – με τους οποίους οι άνθρωποι εμπλέκουν τον χορό στη ζωή τους δίνοντάς του ενεργό ρόλο.

Banks, M. (2001). Visual Methods in Social Research. London: SAGE Publications.

Clifford,  J. (1986). Introduction:Partial Truths. In J. Clifford & G. Marcus (eds.), Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography (pp.1-26).  London; California Press.

Dodds, Sh. (2001). Dance on Screen, Genres and Media from Hollywood to Experimental Art. Palgrave.

Loizos, S. (1993). Innovation in ethnographic film. From innocence to self-consciousness 1955-1985. Manchester: Manchester University Press.

Pink, S. (2001). Doing Visual Ethnography. London :Sage Publishing.

Pink, S. (2006). The Future of Visual Anthropology. Enganging the senses. London & N.York: Routledge.

Τhomas, H. (2003). The Body, Dance and Cultural Theory. Hampshire:Palgrave

Macmillan.Thomas N, 1998, Foreword in Art and Agency. An Anthropological theory, Clarendon Press, Oxford.

Ζωγράφου, Μ. (2006). Σύγχρονοι προβληματισμοί στην έρευνα του χορού. Ανθρωπολογία του χορού ή και Εθνο-«Χορολογία». Εθνολογία. 12. σ. 173-191

Πατεράκη, Μ. (2013). Η συμβολή της οπτικής ανθρωπολογίας στη μελέτη του χορού. Επιστήμη του Χορού. Τόμος 6.

http://www.elepex.gr/images/stories/ektostomos/pateraki-visual-anthropology-full-text-gr.pdf

 

Παρακάτω ακολουθούν οι περιλήψεις τριών διαφορετικών κειμένων ανθρωπολογικής ανάλυσης του κινηματογραφικού χορού του Ζορμπά τα οποία συνιστούν τους βασικούς άξονες για την παρουσίαση της ενότητας αυτής.

 

   Η «αθέατη» διάσταση του χορού του Ζορμπά  (περίληψη στα ελληνικά)

 

Zografou Magda and Pateraki, Mimina, “The invisible dimension of Zorba’s dance”, Yearbook of Traditional Music, 39 (2007), σ.117-131.

 

Με τη στροφή των πολιτισμικών σπουδών από την παρατήρηση στην ερμηνεία, η «αθέατη» χορευτική πράξη έρχεται στο προσκήνιο της σύγχρονης προβληματικής στο πλαίσιο των ανθρωπιστικών και κοινωνικών σπουδών. Καθώς η έννοια του «αθέατου», όπως έχει υποστηριχθεί στο παρελθόν, συνδέεται με ζητήματα ιδεολογίας και πολιτικής, υποστηρίζουμε ότι ο χορός του Ζορμπά συνιστά μια υβριδική κατασκευή, έναν ‘τρίτο τόπο’, που υπαγορεύτηκε με βάση την εσωτερική και διεθνή ιστορική συγκυρία.

Ο χορός του Ζορμπά επινοήθηκε ειδικά για την ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη «Ζορμπάς ο Έλληνας», μέσα στο γενικότερο πλαίσιο του έργου του Μίκη Θεοδωράκη, κατά τη διάρκεια μιας ‘μουσικής περιόδου’ που έμεινε γνωστή ως περίοδος διαμάχης για το ρεμπέτικο τραγούδι. Η μελέτη αυτή υποστηρίζει ότι το μεταφερόμενο ιδεολογικό μήνυμα του χορού του Ζορμπά συνδεόμενο αναλογικά με την κατασκευή και προώθηση της σύγχρονης ελληνικής ταυτότητας, προβάλλει μία ταυτότητα που δεν είναι «ούτε εδώ ούτε εκεί» και δεν υπακούει στα δυαδικά εξισορροπιστικά σχήματα που προτάθηκαν στο παρελθόν. Με ειδική αναφορά στο ιστορικό– πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ο χορός του Ζορμπά επινοήθηκε δίνεται έμφαση στην αθέατη διάσταση της μουσικο – χορευτικής της σύνθεσης.

Η μουσικο – χορευτική σύνθεση συνδυάζει το εισαγωγικό μέρος του, βασισμένο στο ρεμπέτικο, ‘έντεχνου’ – λαϊκού τραγουδιού «Στρώσε το στρώμα σου για δυο» και τη μελωδία του «Αρμενοχωριανού» κρητικού χανιώτικού συρτού του Γιώργη Κουτσουρέλη. Η μουσική δομή του αρμενοχωριανού συρτού κινούμενη στο μεταίχμιο του παραδοσιακού κρητικού σχήματος και των δημοφιλών (λαϊκών) σχημάτων τουρκοκρητικής σύνθεσης, σε συνδυασμό με τους αντιχρονισμούς, προσδίδει ενέργεια στο χορευτή και τον ξεσηκώνει. Αυτό το στοιχείο χρησιμοποίησε έξυπνα ο συνθέτης, συνδυάζοντάς το με χορευτικά μοτίβα αργού και γρήγορου χασάπικου. Τα μοτίβα του χασάπικου και του γρήγορου χασάπικου ή χασαποσέρβικου συνιστούν αρκετά δημοφιλή χορευτικά πρότυπα στα Βαλκάνια καθώς και στην ανατολική περιφέρεια της Μεσογείου.

Έτσι, αν και η επιφανειακή πλευρά συνδέει το τοπικό– παραδοσιακό με το ανατολικής προέλευσης αστικό-λαϊκό, προτείνοντας μια εξισορροπιστική τάση ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση, πρόκειται για έναν τόπο συνάντησης της επίσημης και ανεπίσημης ιδεολογίας για την ελληνική ταυτότητα, που ωστόσο αναπτύσσεται μέσα σ’ ένα δυτικό περιβάλλον. Το αθέατο της μουσικο-χορευτικής σύνθεσης ενισχύεται και από τα ιστορικά δεδομένα της ώσμωσης των ανατολικών και δυτικών πολιτισμικών πρακτικών κατά την ύστερη οθωμανική περίοδο. Πέρα, ωστόσο, από μια δομική και ιστορική ανάλυση που μπορεί να αναδείξει το «ανατολικό επίχρισμα» της χορογραφικής σύνθεσης, το στερεότυπο του χορού του Ζορμπά θα «δραματοποιεί» το διαχωρισμό ανάμεσα σε κουλτούρες, ιστορίες και εθνότητες και θα στέκει για να γιορτάζει την ανατολή, το ανθρώπινο πάθος και τις γήινες απολαύσεις.

 

O κινηματογραφικός χορός του Ζορμπά: Παγκόσμια φήμη και τοπική διεκδίκηση πέρα από το στούντιο και τις οθόνες προβολής (περίληψη στα ελληνικά.)

Pateraki Mimina and Mountakis Kostas, “Zorba’s Cinematic Dance: Global Fame, Local Claim Beyond Studios and Screens”, Science of Dance, 6(2013) σ.67-85. http://www.elepex.gr/images/stories/ektostomos/pateraki-mountakis-zorba-full-text-en.pdf

Ο κινηματογραφικός χορός του Ζορμπά είναι ένας «επινοημένος » χορός που πολύ γρήγορα έγινε ορόσημο, ως  σύμβολο της εθνικής ταυτότητας, και κέρδισε παγκόσμια φήμη. Αντλώντας από τις έννοιες της «επινοημένης παράδοσης» και της «επί σκηνής αυθεντικότητας»   η συγκεκριμένη παρουσίαση εξετάζει τον τρόπο που οι άνθρωποι στα Χανιά, στη Κρήτη, διαπραγματεύονται την τοπικότητα αυτής της επινόησης ενσαρκώνοντας το γόητρο του κινηματογραφικού χορού του  Ζορμπά. Από τη μια, θεμελιώνουν  τη διεκδίκηση  αυτή  ενσωματώνοντάς τον  σταδιακά στις  χορευτικές παραστάσεις τους ενώ από την άλλη, επικεντρώνουν  στη τοπικότητα της δημιουργίας τους.  Στην παρούσα μελέτη θα υποστηριχθεί ότι οι άνθρωποι ισχυρίζονται την «Κρητικότητά» του μέσα από ένα ‘παιχνίδι διαφοροποίησης και  ομοιότητας’, προκειμένου να ενδυναμώσουν τη σχέση τους, μεταξύ άλλων, με ‘σημαντικό πολιτισμικό υλικό’  που συγκεντρώνει  μεγάλο τουριστικό ενδιαφέρον. Τέτοιου είδους διεκδικήσεις  φέρουν στο φως ότι ο τρόπος που οι άνθρωποι  καθορίζουν το «δικό μας»  «πολιτισμικό υλικό»   τείνει να είναι ρευστός και να μετατρέπεται  στρατηγικά ανάλογα με τα συμφέροντά τους.

  1. Ο κινηματογραφικός χορός ως ενσαρκωμένος δείκτης ιστορικότητας*

Περίληψη

Μελετώντας τους τρόπους που οι πολίτες στον Κορυδαλλό (Αττική) σχολιάζουν τη σύγχρονη κοινωνικοπολιτική κατάσταση, φέρνοντας στο προσκήνιο χορευτικές σκηνές από τον Ελληνικό κινηματογράφο, η συγκεκριμένη παρουσίαση εστιάζει στις αναφορές στον ‘κινηματογραφικό’ χορό του Ζορμπά ως πολιτισμικά σημαντικό γεγονός. Χρησιμοποιώντας την έννοια της ‘πολιτισμικής εγγύτητας’ (cultural proximity) ως αναλυτικό εργαλείο, επιχειρείται να διερευνηθεί πώς οι πολίτες κατανοούν τη σύγχρονη κοινωνική αναταραχή μέσα από τον χορό στον ‘Ελληνικό’ κινηματογράφο. Στο πλαίσιο αυτό, ο συγκεκριμένος χορός γίνεται ένας ενσαρκωμένος δείκτης ιστορικότητας που προκαλεί αναγνωρίσεις του παρελθόντος στο παρόν φέρνοντας κοντά διαφορετικά ιστορικά περιβάλλοντα μέσα από την ενσαρκωμένη μνήμη που βρίσκεται σε κίνηση. Ο πολιτισμικά σημαντικός κινηματογραφικός χορός ενορχηστρώνει τις αισθήσεις, τα συναισθήματα και την ρητορική των πολιτών αναφορικά με την ιστορικότητα του δημόσιου πολιτισμού (public culture) στην Ελλάδα και των παραδόσεων που συναντώνται σε αυτόν.

*(κεφάλαιο από το Πατεράκη Μιμήνα, Πολιτισμική εγγύτητα & κινηματογραφικός χορός: Ανθρωπολογική ανάλυση του κινηματογραφικού χορού με τους «θεατές» στον Κορυδαλλό Αττικής, Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή,  Εθνικό & Καποδιστριακό Παν/μιο Αθηνών, Πρόγραμμα μεταπτυχιακό σπουδών «Φυσική Αγωγή & Αθλητισμός» Αθήνα: ΣΕΦΑΑ, 2014

 

Advertisements
This entry was posted in Ανθρωπολογία της Τέχνης, Εισηγήσεις, ανθρωπολογία του χορού and tagged , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s